Η Βενεζουέλα βιώνει τις τελευταίες μέρες μια απ΄τις μεγαλύτερες πολιτικές κρίσεις της ιστορίας της μετά τη σύλληψη του Προέδρου Νικολάς Μαδούρο από τις αμερικανικές δυνάμεις στις 3 Ιανουαρίου 2026. Σύμφωνα με τις ανακοινώσεις της Ουάσιγκτον, μετά από εντολή του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τράμπ ξεκίνησε μια μεγάλη επιχείρηση που περιελάμβανε αεροπορικές επιδρομές και ανάπτυξη ειδικών δυνάμεων, οδηγώντας στη μεταφορά του Μαδούρο και της συζύγου του, Σίλια Φλόρες, στις ΗΠΑ, με κατηγορητήριο που περιλαμβάνει τη ναρκοτρομοκρατία και την διακίνηση ναρκωτικών.
.
Ο Ντόναλντ Τραμπ δήλωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα αναλάβουν προσωρινά τη διαχείριση της χώρας, με έμφαση στην αναδιοργάνωση της πετρελαϊκής βιομηχανίας ως βασικό εργαλείο οικονομικής ανάκαμψης. Να σημειώσουμε, εδώ, ότι η Βενεζουέλα είναι μέσα στην δεκάδα των χωρών παγκοσμίων με τα μεγαλύτερα αποδεδειγμένα αποθέματα πετρελαίου. Αναφορικά με την ανάληψη της πολιτικής ηγεσίας όσο ο Μαδούρο κρατείται, καθήκοντα προσωρινής προέδρου ανέλαβε η Ντέλσι Ροντρίγκεζ, μια πολιτική φυσιογνωμία με μακρά διαδρομή στον κυβερνητικό μηχανισμό της χώρας, η οποία έχει βρεθεί σε σύμπλευση με τον Μαδούρο.
Με αφορμή την εξέλιξη αυτή στη Λατινική Αμερική, κάνουμε μια αναδρομή στο εύθραυστο ESG τομέα της Βενεζουέλας καθώς και τους πιθανούς τρόπους που μπορεί αυτός να επηρεαστεί από τη νέα πολιτική κρίση.
Το υφιστάμενο πλαίσιο ESG στη Βενεζουέλα
Οι ESG συνθήκες στη Βενεζουέλα χαρακτηρίζονταν πάντοτε από αποσπασματικότητα και έλλειψη ελέγχου. Η κουλτούρα ESG σαφώς δεν υπήρξε ποτέ προτεραιότητα των κυβερνήσεων, παρότι το πλούσιο φυσικό περιβάλλον είχε δημιουργήσει στους κατοίκους μια προγονική σύνδεση και αυτόματο σεβασμό προς αυτό. Μολονότι υπήρχαν θεσπισμένοι περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί νόμοι, η εφαρμογή τους ήταν μάλλον μετρημένη, καθώς το ελεγκτικό περιβάλλον παρέμενε πάρα πολύ χαλαρό.
Από νομοθετική σκοπιά, το Σύνταγμα της Μπολιβαριανής Δημοκρατίας αναγνωρίζει το περιβάλλον ως κοινή κληρονομιά και προβλέπει την προστασία της οικολογικής ισορροπίας και ο Οργανικός Περιβαλλοντικός Νόμος εστιάζει στη μείωση της ρύπανσης, χωρίς όμως συγκεκριμένες προβλέψεις για ανθρακικό αποτύπωμα ή απανθρακοποίηση της χώρας. Στον ενεργειακό τομέα, ο Νόμος για τη Λογική Χρήση Ενέργειας προωθεί την ενεργειακή απόδοση και τις ανανεώσιμες πηγές, πάλι όμως χωρίς θέσπιση αγορών άνθρακα ή δεσμευτικών στόχων κλιματικής ουδετερότητας. Παράλληλα στη Βενεζουέλα δεν είχαν υιοθετηθεί τα διεθνή πρότυπα όπως τα TCFD ή ISSB.
Η κυκλική οικονομία ρυθμίζεται κυρίως μέσω διατάξεων για τη διαχείριση αποβλήτων, ενώ υφίστανται περιορισμένα φορολογικά κίνητρα, έως 10% μειώσεις, για περιβαλλοντικές επενδύσεις.
Στο κοινωνικό σκέλος, το Σύνταγμα απαγορεύει τις διακρίσεις και κατοχυρώνει δικαιώματα ιθαγενών πληθυσμών, ενώ απαγορεύει ρητά την παιδική εργασία. Ωστόσο, δεν προβλέπονται υποχρεωτικές πολιτικές διαφορετικότητας, ισότητας και ένταξης (DEI) για επιχειρήσεις ή διοικητικά συμβούλια. Η εταιρική διακυβέρνηση περιορίζεται σε βασικές υποχρεώσεις των εταιρειών, βάσει Απόφασης του 2021, και σε ποινική ευθύνη για περιβαλλοντική βλάβη. Δεν υφίσταται ειδικό πλαίσιο για ζητήματα όπως το greenwashing ή τη διπλή ουσιαστικότητα στην αλυσίδα εφοδιασμού, ενώ τα ESG reports υφίστανται ωστόσο μόνο σε εθελοντικό βαθμό.
Η επόμενη μέρα για τα ESG
Σε μια τόσο ταραχώδη συνθήκη κανείς δεν μπορεί να πει με σιγουριά ποιες θα είναι οι εξελίξεις στο εύθραυστο εξ΄ορισμού τοπίο των ESG. Εκείνο που μπορούμε είναι να μελετήσουμε τα σημαινόμενα και τα επιλεγμένα από τις ΗΠΑ πρόσωπα που θα καθορίσουν τη νέα συνθήκη.
Ξεκινώντας από την Ροντρίγκεζ, η νέα προσωρινή πρόεδρος, προέρχεται από τον πυρήνα του λεγόμενου chavismo — του πολιτικού και ιδεολογικού ρεύματος που διαμορφώθηκε από τον Ούγκο Τσάβες. Το chavismo βασίζεται σε ισχυρό κρατικό έλεγχο στρατηγικών τομέων, κυρίως της ενέργειας, σε έντονη κοινωνική και αντι-νεοφιλελεύθερη ρητορική, καθώς και σε συγκεντρωτικό μοντέλο διακυβέρνησης με περιορισμένη θεσμική ανεξαρτησία.
Αναφορικά με το πετρέλαιο, που αποτελεί και το μείζον ζήτημα της συγκεκριμένης σύγκρουσης, η έμφαση στην επανεκκίνηση της παραγωγής είναι λογικό πως θα επιφέρει άμεσες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Από τη μία πλευρά, η είσοδος ξένων επενδύσεων που έχει αναγγελθεί, όπως αυτή της Chevron, θα μπορούσε να βελτιώσει υποδομές, αλλά και να φέρει στη Βενεζουέλα την εφαρμογή των αυστηρών προτύπων βιωσιμότητας.
Από την άλλη, η αύξηση της παραγωγής, που εκτιμάται έως 200.000 βαρέλια την ημέρα σε αρχικό στάδιο, σίγουρα θα ενισχύσει τις εκπομπές CO₂ και θα επιβαρύνει περιοχές όπως η Ζώνη του Ορινόκο. Πρόκειται για εκτεταμένη περιοχή βαριάς πετρελαϊκής εξόρυξης με υψηλή περιβαλλοντική ευαισθησία, όπου έχουν καταγραφεί διαρροές, αποψίλωση και ρύπανση υδάτων.
Στο κοινωνικό επίπεδο, η βίαιη σύλληψη Μαδούρο, με τουλάχιστον 40 νεκρούς, αφήνει ήδη ένα εξαιρετικά κακό προηγούμενο για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Μακροπρόθεσμα, η μόνη πιθανή θετική εξέλιξη θα μπορούσε να είναι η διενέργεια εκλογών στη Βενεζουέλα για ανάδειξη ενός νέου καθεστώτος με δομημένα κοινωνικά και δημοκρατικά χαρακτηριστικά. Κάτι τέτοιο ωστόσο κρίνεται δύσκολο εάν συνυπολογίσουμε την σταθερή πολιτική Τράμπ που περιλαμβάνει συνεχή εμπλοκή στα ζητήματα τρίτων κρατών.
Στο σκέλος της εταιρικής διακυβέρνησης, οι εξελίξεις ενδέχεται να δημιουργήσουν περιθώρια για βελτίωση της διαφάνειας και περιορισμό της διαφθοράς, ιδίως αν συνοδευτούν από άρση κυρώσεων και επιστροφή ξένων επενδυτών, οι οποίοι είναι υποχρεωμένοι να πληρούν προϋποθέσεις ESG. Σε ένα τέτοιο σενάριο, θα μπορούσαν να εισαχθούν πρακτικές όπως η υποχρεωτική ESG αναφορά, η συνεπής μέτρηση περιβαλλοντικών επιπτώσεων, και η εδραίωση υγιούς εργασιακού περιβάλλοντος.
Ωστόσο, το ενδεχόμενο κενού εξουσίας και οι γεωπολιτικές εντάσεις περιορίζουν τη θεσμική προβλεψιμότητα. Η αξιοποίηση των περίπου 300 δισ. βαρελιών πετρελαϊκών αποθεμάτων αναμένεται να προσελκύσει ενεργειακές εταιρίες, αλλά η εφαρμογή σύγχρονων κανόνων εταιρικής διακυβέρνησης θα εξαρτηθεί από τη σταθερότητα και την αξιοπιστία του ρυθμιστικού πλαισίου το οποίο δεν μπορεί να ορισθεί όσο η ηγεσία και η αυτονομία της Βενεζουέλας βρίσκεται υπό αίρεση.
