Μια απόφαση που υπό κανονικές συνθήκες θα χρειαζόταν λίγα λεπτά έχει μετατραπεί σε σχεδόν τριετή αντιπαράθεση. Το Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), ο κορυφαίος διεθνής επιστημονικός οργανισμός για την κλιματική αλλαγή, δεν έχει καταφέρει ακόμη να συμφωνήσει στο χρονοδιάγραμμα δημοσίευσης των επόμενων μεγάλων αξιολογήσεών του.
.
Το ζήτημα έχει αποκτήσει ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς οι κυβερνήσεις αναμένεται το 2028 να αξιολογήσουν εκ νέου την πρόοδο προς τους στόχους της Συμφωνίας του Παρισιού και να λάβουν αποφάσεις για εθνικούς στόχους εκπομπών και climate finance. Εάν οι νέες εκθέσεις του IPCC δεν είναι έτοιμες μέχρι τότε, οι διαπραγματεύσεις μπορεί να βασιστούν σε επιστημονικές αξιολογήσεις που δημοσιεύθηκαν το 2021 και το 2022.
Η κρίσιμη συνάντηση στην Αντίς Αμπέμπα
Εκπρόσωποι των 195 κρατών-μελών του IPCC θα συναντηθούν στην Αντίς Αμπέμπα της Αιθιοπίας, σε μια συνεδρίαση που αρκετοί θεωρούν τελευταία ουσιαστική ευκαιρία για να συμφωνηθεί χρονοδιάγραμμα που θα επιτρέψει την ολοκλήρωση των εκθέσεων πριν από τις κλιματικές συνομιλίες του ΟΗΕ τον Νοέμβριο του 2028.
Το IPCC δεν πραγματοποιεί πρωτογενή έρευνα. Συγκεντρώνει και αξιολογεί το σύνολο της διαθέσιμης επιστημονικής γνώσης για την κλιματική αλλαγή και δημοσιεύει μεγάλες assessment reports κάθε πέντε έως επτά χρόνια. Οι εκθέσεις συντάσσονται από εκατοντάδες επιστήμονες και εγκρίνονται από όλα τα κράτη-μέλη, γεγονός που τους προσδίδει ιδιαίτερη πολιτική και επιστημονική βαρύτητα.
Τα συμπεράσματά του έχουν επηρεάσει όλες τις σημαντικές διεθνείς συμφωνίες για το κλίμα των τελευταίων δεκαετιών, συμπεριλαμβανομένου του στόχου της Συμφωνίας του Παρισιού για περιορισμό της παγκόσμιας θέρμανσης στους 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα.
Τρεις νέες εκθέσεις, ένα κρίσιμο χρονοδιάγραμμα
Ο νέος κύκλος του IPCC περιλαμβάνει τρεις βασικές εκθέσεις. Η πρώτη θα εξετάζει την έκταση και τα αίτια της κλιματικής αλλαγής, η δεύτερη τις επιπτώσεις, τις ευπάθειες και την προσαρμογή και η τρίτη τις επιλογές για τον περιορισμό της περαιτέρω υπερθέρμανσης.
Οι επιστήμονες που προεδρεύουν των Working Groups έχουν προτείνει και οι τρεις εκθέσεις να έχουν εγκριθεί έως τον Σεπτέμβριο του 2028. Όσοι αντιτίθενται στο χρονοδιάγραμμα ζητούν η δεύτερη και η τρίτη έκθεση να μεταφερθούν στο 2029, υποστηρίζοντας ότι ο διαθέσιμος χρόνος δεν επαρκεί για την αξιολόγηση χιλιάδων επιστημονικών μελετών, την ολοκλήρωση των reviews και την επίτευξη συμφωνίας στη διατύπωση των συμπερασμάτων.
Η High Ambition Coalition ζητά εκθέσεις πριν το 2028
Περισσότερες από 30 χώρες, μεταξύ των οποίων ευρωπαϊκά κράτη, χώρες της Λατινικής Αμερικής και μικρά νησιωτικά κράτη, ζητούν τα νέα επιστημονικά δεδομένα να είναι διαθέσιμα πριν από τις διαπραγματεύσεις του 2028.
Η High Ambition Coalition υποστηρίζει ότι η πρόσβαση στην πιο πρόσφατη και αξιόπιστη επιστημονική γνώση είναι απαραίτητη για μια «δίκαιη, ισότιμη και βασισμένη σε στοιχεία» προσέγγιση στην κλιματική δράση.
Η ανησυχία ενισχύεται από το γεγονός ότι πολλά έχουν αλλάξει από τον προηγούμενο κύκλο αξιολόγησης. Το 2024, η μέση παγκόσμια θερμοκρασία ξεπέρασε για πρώτη φορά σε ετήσια βάση το όριο του 1,5°C πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα. Οι νέες εκθέσεις αναμένεται επίσης να εξετάσουν περισσότερο το ενδεχόμενο overshoot, καθώς και τις πιθανότητες και τους περιορισμούς τεχνολογιών απομάκρυνσης διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα.
Οι αναπτυσσόμενες χώρες ζητούν περισσότερο χρόνο
Στην άλλη πλευρά βρίσκονται χώρες όπως η Ινδία, η Κένυα, η Σαουδική Αραβία, η Ρωσία και η Κίνα, οι οποίες υποστηρίζουν ότι ένα ταχύτερο χρονοδιάγραμμα θα μπορούσε να μειώσει τη συμμετοχή επιστημόνων από χώρες με λιγότερους πόρους.
Το επιχείρημά τους εστιάζει στην equity και inclusivity. Ερευνητές από αναπτυσσόμενες χώρες έχουν συχνά μικρότερη χρηματοδότηση, δυσκολότερη πρόσβαση σε διεθνείς επιστημονικές εκδόσεις και λιγότερη δυνατότητα να αφιερώσουν μεγάλο μέρος του χρόνου τους στην απλήρωτη εργασία που απαιτεί η συμμετοχή στο IPCC.
Η Joyce Kimutai, κλιματική επιστήμονας που εκπροσωπεί την Κένυα στο IPCC, προειδοποίησε ότι μια υπερβολικά γρήγορη διαδικασία θα μπορούσε να μην είναι πραγματικά συμπεριληπτική.
Η Ινδία έχει επίσης επανειλημμένα υποστηρίξει ότι οι εκθέσεις του IPCC πρέπει να λαμβάνουν καλύτερα υπόψη τις ιστορικές εκπομπές των ανεπτυγμένων οικονομιών και τις αναπτυξιακές ανάγκες των φτωχότερων χωρών.
Η πολιτική ως «ελέφαντας στο δωμάτιο»
Η διαμάχη έχει πλέον ξεπεράσει το τεχνικό ζήτημα του χρονοδιαγράμματος. Επιστήμονες και παρατηρητές αναγνωρίζουν ότι πίσω από τη σύγκρουση βρίσκονται και βαθύτερες πολιτικές διαφορές.
Ορισμένες χώρες που επιθυμούν την ολοκλήρωση των εκθέσεων πριν από το 2028 επισημαίνουν ότι μεταξύ των πιο έντονων υποστηρικτών της καθυστέρησης βρίσκονται μεγάλοι παραγωγοί ορυκτών καυσίμων. Οι επικριτές τους θεωρούν ότι ένα μεταγενέστερο report θα μπορούσε να περιορίσει την επιστημονική πίεση για ταχύτερες μειώσεις εκπομπών.
Η Lisa Schipper, editor του IPCC από τη Σουηδία, χαρακτήρισε την πολιτική «τον ελέφαντα στο δωμάτιο», εκτιμώντας ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η συζήτηση χρησιμοποιείται ως τακτική καθυστέρησης.
Η Ρωσία απορρίπτει αυτή την ερμηνεία και υποστηρίζει ότι η σύνδεση του χρονοδιαγράμματος του IPCC με τις διαπραγματεύσεις του ΟΗΕ μπορεί να θέσει σε κίνδυνο την ανεξαρτησία του οργανισμού, δημιουργώντας την εντύπωση ότι οι επιστημονικές αξιολογήσεις προσαρμόζονται σε προκαθορισμένες πολιτικές ανάγκες.
Η δύσκολη ισορροπία ανάμεσα στην επιστήμη και την πολιτική
Το αδιέξοδο είναι ιδιαίτερα κρίσιμο επειδή το IPCC σχεδιάστηκε ακριβώς για να λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ επιστήμης και πολιτικής. Η δύναμή του προέρχεται από το γεγονός ότι οι εκθέσεις του δεν εκφράζουν μόνο την επιστημονική κοινότητα αλλά εγκρίνονται και από όλες τις κυβερνήσεις που συμμετέχουν στη διαδικασία.
Αυτή η δομή όμως σημαίνει ότι οι ευρύτερες γεωπολιτικές και οικονομικές διαφωνίες γύρω από την κλιματική μετάβαση μπορούν να περάσουν και στο εσωτερικό του οργανισμού.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη μετά την αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από το IPCC τον Ιανουάριο, καθώς οι ΗΠΑ ήταν ο μεγαλύτερος χρηματοδότης του οργανισμού. Παράλληλα, σε πολλές χώρες αυξάνεται η πολιτική πίεση κατά πολιτικών που θεωρείται ότι επιβαρύνουν τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα ή περιορίζουν την πρόσβαση αναδυόμενων οικονομιών σε φθηνότερα ορυκτά καύσιμα.
Περισσότερη συμμετοχή αναπτυσσόμενων χωρών
Το IPCC αναγνωρίζει το πρόβλημα της εκπροσώπησης και έχει επιχειρήσει να διευρύνει τη συμμετοχή επιστημόνων από αναπτυσσόμενες οικονομίες. Λίγο περισσότερο από το 50% των lead authors και editors που έχουν επιλεγεί για τον νέο κύκλο προέρχονται από αναπτυσσόμενες ή μεταβατικές οικονομίες.
Οι επόμενες εκθέσεις θα περιλαμβάνουν επίσης για πρώτη φορά ειδικά κεφάλαια για την κλιματική χρηματοδότηση και για την αντιμετώπιση μη αναστρέψιμων απωλειών και ζημιών, θέματα ιδιαίτερης σημασίας για πολλές χώρες του Παγκόσμιου Νότου.
Τι διακυβεύεται για το 2028
Ο κίνδυνος για το IPCC δεν αφορά μόνο το χρονοδιάγραμμα μιας σειράς επιστημονικών εκθέσεων. Αφορά την ικανότητα της διεθνούς κοινότητας να διατηρήσει έναν κοινά αποδεκτό επιστημονικό πυρήνα πάνω στον οποίο μπορούν να βασίζονται οι κλιματικές διαπραγματεύσεις.
Εάν οι νέες αξιολογήσεις δεν είναι διαθέσιμες το 2028, οι κυβερνήσεις μπορεί να χρειαστεί να λάβουν αποφάσεις για εκπομπές, χρηματοδότηση και προσαρμογή βασιζόμενες σε σημαντικά παλαιότερα δεδομένα. Αυτό, προειδοποιούν επιστήμονες, μπορεί να δημιουργήσει μεγαλύτερο περιθώριο για επιλεκτική χρήση ή στρέβλωση της επιστημονικής γνώσης.
Το πραγματικό δίλημμα είναι δύσκολο: πώς μπορεί το IPCC να παραδώσει την πιο πρόσφατη επιστήμη εγκαίρως για τις κρίσιμες πολιτικές αποφάσεις, χωρίς να θυσιάσει την ποιότητα, τη συμμετοχή και την ισότιμη εκπροσώπηση των χωρών που διαθέτουν λιγότερους επιστημονικούς πόρους.
Η συνεδρίαση στην Αντίς Αμπέμπα θα δείξει αν τα 195 κράτη μπορούν ακόμη να βρουν αυτή την ισορροπία ή αν οι ευρύτερες διαφωνίες που έχουν μπλοκάρει τη διεθνή κλιματική πολιτική αρχίζουν πλέον να μπλοκάρουν και τον ίδιο τον μηχανισμό που παρέχει την επιστημονική της βάση.
