Πόσα είδη πτηνών μπορούν να συνυπάρχουν με μια μεγάλη τουριστική επένδυση; Πόσο μπορεί να αλλάξει η τύχη μιας θαλάσσιας χελώνας όταν η προστασία της λαμβάνεται υπόψη πριν ακόμη κατασκευαστεί ένα ξενοδοχείο; Και τι χρειάζεται για να λειτουργήσει ένα οργανωμένο σύστημα ανακύκλωσης σε έναν τουριστικό προορισμό που καθημερινά παράγει σημαντικές ποσότητες αποβλήτων; Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα δεν βρίσκονται μόνο στις εκθέσεις βιωσιμότητας, αλλά κυρίως σε όσα συμβαίνουν στο πεδίο. Στη Μεσσηνία, όπου η τουριστική ανάπτυξη συναντά ένα ιδιαίτερα πλούσιο φυσικό περιβάλλον, η Costa Navarino επιχειρεί να συνδέσει τη λειτουργία της με την προστασία των οικοσυστημάτων και τη διαχείριση των πόρων.
Κατά τη διάρκεια δημοσιογραφικής αποστολής στην Costa Navarino, είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε από κοντά τις πρωτοβουλίες που αναπτύσσονται γύρω από δύο κρίσιμους πυλώνες της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας: τη διατήρηση της βιοποικιλότητας και την κυκλική οικονομία. Από τις αμμοθίνες και τους ελαιώνες μέχρι τους υγροτόπους και τις παραλίες όπου φωλιάζει η Caretta caretta, η περιοχή φιλοξενεί ένα μωσαϊκό οικοσυστημάτων. Και όπως προκύπτει από τις πρόσφατες καταγραφές, η φυσική αυτή ποικιλομορφία είναι μεγαλύτερη από ό,τι ίσως φαντάζεται κανείς.
Από την εκτίμηση στην καταγραφη
«Όταν μετρήσεις κάτι, είναι διαφορετικό από το να το σκέφτεσαι απλά», ανέφερε χαρακτηριστικά ο Βασίλης Καρακούσης, Senior Director Sustainability, Zoning and Operational Licensing στην Costa Navarino, εξηγώντας τη φιλοσοφία πίσω από το πρόγραμμα συστηματικής καταγραφής της βιοποικιλότητας που ξεκίνησε το 2025. Η παρατήρησή του αγγίζει μια ουσιαστική διάσταση της βιωσιμότητας: για να προστατεύσει κανείς αποτελεσματικά το φυσικό περιβάλλον, πρέπει πρώτα να γνωρίζει τι ακριβώς καλείται να προστατεύσει.
Σε συνεργασία με εξειδικευμένους επιστήμονες της Nature Conservation Consultants (NCC), η Costa Navarino ξεκίνησε την καταγραφή της πανίδας και της χλωρίδας στις περιοχές Navarino Dunes, Navarino Bay και Navarino Hills. Η έρευνα καλύπτει διαφορετικούς τύπους οικοσυστημάτων, από παράκτιες ζώνες και αμμοθίνες μέχρι υγροτόπους, ελαιώνες, τεχνητές λίμνες και γήπεδα γκολφ.
Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενδεικτικά του φυσικού πλούτου της περιοχής. Κατά την περίοδο Μαρτίου–Νοεμβρίου 2025 καταγράφηκαν 114 είδη πτηνών, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 25% των ειδών που παρατηρούνται στην Ελλάδα. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται σπάνια, απειλούμενα, μεταναστευτικά αλλά και νυκτόβια είδη.
Η καταγραφή ανέδειξε επίσης οκτώ είδη θηλαστικών, 23 είδη ερπετών και αμφιβίων, περισσότερους από 30 τύπους οικοτόπων και 263 είδη φυτών, μεταξύ των οποίων 12 προστατευόμενα.
«Αυτό που παρατηρήσαμε είναι ότι έχουμε ένα μωσαϊκό από διαφορετικά οικοσυστήματα», εξήγησε ο κ. Καρακούσης, αναφερόμενος στην παρουσία παραλιών, αμμοθινών, λιμνών και ελαιώνων στην ίδια γεωγραφική περιοχή. Για την παρακολούθηση αξιοποιούνται τόσο σύγχρονες τεχνολογίες όσο και παραδοσιακές μέθοδοι παρατήρησης, με τη συλλογή δεδομένων να πραγματοποιείται σε συνεχή βάση, ακόμη και κατά τις νυχτερινές ώρες.
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, δεν περιορίζεται στους εντυπωσιακούς αριθμούς. Η συστηματική παρακολούθηση δημιουργεί μια βάση δεδομένων που μπορεί να επιτρέψει την αξιολόγηση των μεταβολών στη βιοποικιλότητα σε βάθος χρόνου. Γιατί η παρουσία πολλών ειδών είναι ασφαλώς θετική ένδειξη, αλλά η πραγματική πρόκληση βρίσκεται στη διατήρησή τους, καθώς οι τουριστικές δραστηριότητες εξελίσσονται.
Η Caretta caretta και η σημασία του σχεδιασμού πριν από την κατασκευή του resort
Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της προσπάθειας συνύπαρξης τουρισμού και φύσης εντοπίζεται στην παραλία του Ρωμανού, όπου η θαλάσσια χελώνα Caretta caretta επιστρέφει κάθε χρόνο για να γεννήσει τα αυγά της. Η συνεργασία της Costa Navarino με τον Σύλλογο για την Προστασία της Θαλάσσιας Χελώνας ΑΡΧΕΛΩΝ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, όχι μόνο λόγω των αποτελεσμάτων της, αλλά κυρίως επειδή ξεκίνησε πριν από τη λειτουργία των τουριστικών εγκαταστάσεων. Όπως εξήγησε στους δημοσιογράφους ο κ. Κώστας Τενεκετζής, ερευνητής του ΑΡΧΕΛΩΝ, η επικοινωνία με τους υπευθύνους της επένδυσης είχε ξεκινήσει ήδη από το 2002, προκειμένου να ενσωματωθούν στον σχεδιασμό των υποδομών συγκεκριμένες προδιαγραφές προστασίας της θαλάσσιας χελώνας. «Σημαντική επιτυχία είναι ότι πριν από την κατασκευή των υποδομών ήρθαμε σε συνεννόηση και δώσαμε προδιαγραφές. Πολλές από αυτές ενσωματώθηκαν και στους περιβαλλοντικούς όρους», ανέφερε, εξηγώντας ότι αυτή η προεργασία διευκόλυνε σημαντικά την εφαρμογή των μέτρων όταν ξεκίνησε η λειτουργία των εγκαταστάσεων.
Πρόκειται για μια διαφορετική προσέγγιση από εκείνη όπου οι περιβαλλοντικές παρεμβάσεις έρχονται εκ των υστέρων, προκειμένου να περιορίσουν τις επιπτώσεις μιας ήδη ολοκληρωμένης ανάπτυξης. Στην περίπτωση του Navarino Dunes, η προστασία της χελώνας επηρέασε ακόμη και τον σχεδιασμό του φωτισμού. Οι εγκαταστάσεις έχουν διαμορφωθεί ώστε να αποφεύγεται η φωτορύπανση στην παραλία, καθώς ο τεχνητός φωτισμός μπορεί να αποπροσανατολίσει τους νεοσσούς στην προσπάθειά τους να φτάσουν στη θάλασσα.
Παράλληλα, οι εγκαταστάσεις εξυπηρέτησης των λουομένων σταματούν να λειτουργούν με τη δύση του ηλίου, ενώ απομακρύνεται ο εξοπλισμός της παραλίας, όπως οι ξαπλώστρες, ώστε να παραμένει ελεύθερος ο χώρος για τις χελώνες. Τα αποτελέσματα της μακροχρόνιας παρακολούθησης είναι αξιοσημείωτα. Σύμφωνα με τον κ. Μιχάλη Σουρουλίδη, Συντονιστή Προγραμμάτων Πεδίου στον ΑΡΧΕΛΩΝ, από έναν μέσο όρο περίπου 15 φωλιών το 2010, ο αριθμός έχει αυξηθεί σε περίπου 40 φωλιές κατά μέσο όρο τα τελευταία χρόνια, καταγράφοντας σαφή ανοδική τάση. Μάλιστα, το 2025 αποτέλεσε χρονιά-ρεκόρ, με 82 φωλιές και 2.572 νεοσσούς που εκκολάφθηκαν.
Συνολικά, την περίοδο 2010–2025, έχουν καταγραφεί 586 φωλιές και περισσότεροι από 30.000 νεοσσοί, ενώ στο πρόγραμμα έχουν συμμετάσχει 500 εθελοντές και έχουν πραγματοποιηθεί 150 δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης του κοινού.
Η αύξηση των φωλιών αποτελεί μια ιδιαίτερα ενθαρρυντική εξέλιξη. Δεν αρκεί, από μόνη της, για να αποδοθεί αποκλειστικά στα μέτρα προστασίας, καθώς η ωοτοκία επηρεάζεται από περισσότερους παράγοντες. Αναδεικνύει, ωστόσο, τη σημασία της συστηματικής παρακολούθησης και της συνεργασίας μεταξύ τουριστικών επιχειρήσεων και περιβαλλοντικών οργανώσεων. Και κυρίως υπενθυμίζει ότι η προστασία της βιοποικιλότητας δεν εξαντλείται σε μια περιβαλλοντική δέσμευση. Απαιτεί συγκεκριμένες επιλογές στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται και λειτουργεί μια τουριστική εγκατάσταση.
Η ανακύκλωση ως καθημερινή λειτουργία: Από τα ξενοδοχεία μέχρι τις κατοικίες
Η προστασία της βιοποικιλότητας αποτελεί τη μία πλευρά της περιβαλλοντικής στρατηγικής. Η άλλη αφορά κάτι λιγότερο ορατό στον επισκέπτη, αλλά εξίσου σημαντικό: τι συμβαίνει με τα απορρίμματα που παράγονται καθημερινά από τη λειτουργία ενός μεγάλου τουριστικού προορισμού.
Στην Costa Navarino, η διαχείριση των αποβλήτων δεν περιορίζεται στην τοποθέτηση κάδων ανακύκλωσης στους κοινόχρηστους χώρους. Πίσω από τη λειτουργία των ξενοδοχείων έχει αναπτυχθεί ένα σύστημα διαλογής στην πηγή, το οποίο περιλαμβάνει συνολικά 20 διαφορετικά ρεύματα συλλογής. Όπως εξηγήθηκε κατά τη διάρκεια της δημοσιογραφικής επίσκεψης, ο μεγαλύτερος όγκος ανακυκλώσιμων υλικών στα ξενοδοχεία δεν προέρχεται απαραίτητα από τους επισκέπτες, αλλά από την ίδια τη λειτουργία των εγκαταστάσεων. Από τις κουζίνες και τους χώρους εστίασης μέχρι τις προμήθειες και τις καθημερινές εργασίες του προσωπικού, δημιουργούνται διαφορετικές κατηγορίες αποβλήτων που απαιτούν ξεχωριστή διαχείριση.
Για τον λόγο αυτό, η διαλογή πραγματοποιείται και στους χώρους εργασίας, με ειδικούς κάδους και διαδικασίες για τους εργαζομένους. Το σύστημα έχει πλέον επεκταθεί και στις κατοικίες του συγκροτήματος, όπου εφαρμόζεται συλλογή έξι διαφορετικών ρευμάτων ανακύκλωσης. Ανά δύο κατοικίες υπάρχουν ειδικά σημεία συλλογής με διακριτή σήμανση, ενώ έχει δημιουργηθεί και οδηγός ανακύκλωσης για την ενημέρωση και εκπαίδευση των κατοίκων. Ένα από τα ενδιαφέροντα ζητήματα που αναδείχθηκαν κατά την επίσκεψη είναι η ανάγκη οργάνωσης της διαδικασίας πέρα από τις διαθέσιμες δημόσιες υποδομές.
Καθώς δεν υπάρχει επαρκής δημόσια υποδομή για τη διαχείριση όλων αυτών των διαφορετικών ρευμάτων, η Costa Navarino συνεργάζεται με ιδιωτικούς, πιστοποιημένους φορείς ανακύκλωσης. Η συλλογή πραγματοποιείται από δικά της συνεργεία, ενώ στη συνέχεια τα υλικά παραδίδονται στους συνεργαζόμενους ανακυκλωτές.
Τα αποτελέσματα δείχνουν πρόοδο, αλλά και το περιθώριο που εξακολουθεί να υπάρχει. Το 2025, το ποσοστό ανακύκλωσης ξεπέρασε το 45% στο Navarino Dunes και το 40% στο Navarino Bay, με τον προορισμό να θέτει ως στόχο την ανακύκλωση του 70% των παραγόμενων αποβλήτων έως το 2030.
Σημαντικό μέρος της προσπάθειας αφορά και τη μείωση των πλαστικών μιας χρήσης. Σε συνεργασία με το WWF Ελλάς, αναπτύσσονται παρεμβάσεις για τον περιορισμό τους, με τα σχετικά στοιχεία να καταγράφουν μείωση 76% στους χώρους εξυπηρέτησης επισκεπτών το 2025. Παράλληλα, τα δωμάτια του Mandarin Oriental, Costa Navarino έχουν απαλλαγεί πλήρως από πλαστικά μιας χρήσης, ενώ η χρήση πλαστικών μπουκαλιών νερού έχει μειωθεί κατά 72%. Η προσπάθεια αυτή αναδεικνύει μια βασική αρχή της κυκλικής οικονομίας: η αποτελεσματική διαχείριση δεν ξεκινά όταν ένα υλικό μετατρέπεται σε απόβλητο, αλλά πολύ νωρίτερα, από την επιλογή των προϊόντων, τον περιορισμό της κατανάλωσης και την οργάνωση των καθημερινών διαδικασιών.
Από τα όρια του resort στην «Καθαρή Μεσσηνία»
Η διαχείριση των απορριμμάτων, ωστόσο, δεν σταματά στα όρια μιας τουριστικής εγκατάστασης. Ειδικά σε έναν προορισμό όπως η Μεσσηνία, όπου το φυσικό τοπίο αποτελεί βασικό στοιχείο της τουριστικής ταυτότητας, η προστασία του περιβάλλοντος συνδέεται αναπόφευκτα με τις τοπικές κοινωνίες. Αυτή τη λογική ακολουθεί το πρόγραμμα «Καθαρή Μεσσηνία», που ξεκίνησε το 2022 από το Ίδρυμα Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου και την Costa Navarino, σε συνεργασία με περιβαλλοντικές οργανώσεις, τοπικούς φορείς και εθελοντές.
Το πρόγραμμα περιλαμβάνει καθαρισμούς παραλιών και βυθών, δράσεις συλλογής απορριμμάτων και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες, επιχειρώντας να συνδέσει την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος με την ενεργό συμμετοχή των κατοίκων. Σύμφωνα με τα στοιχεία του προγράμματος, μέσα από οκτώ τριήμερα δράσεων καθαρισμού παραλιών με τη συμμετοχή 470 εθελοντών συλλέχθηκαν 61.000 λίτρα απορριμμάτων και 2.500 λίτρα ογκωδών αντικειμένων.
Παράλληλα, σε συνεργασία με την Aegean Rebreath, πραγματοποιήθηκαν επτά υποβρύχιοι καθαρισμοί, κατά τους οποίους απομακρύνθηκαν, μεταξύ άλλων, 9.500 κιλά εγκαταλελειμμένων διχτυών και 4.100 κιλά αλιευτικών εργαλείων.
Η διάσταση της εκπαίδευσης είναι επίσης σημαντική. Μέσα από το πρόγραμμα MicroplaSTEAM, στο οποίο συμμετέχει η Sci-Co, 268 μαθητές από δέκα σχολεία ήρθαν σε επαφή με το ζήτημα των μικροπλαστικών, μεταφέροντας τη συζήτηση για τη θαλάσσια ρύπανση από το πεδίο στην εκπαιδευτική διαδικασία. Πρόκειται για παρεμβάσεις που αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όταν δεν αντιμετωπίζονται ως μεμονωμένες δράσεις καθαρισμού, αλλά ως μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας αλλαγής συμπεριφορών. Γιατί η απομάκρυνση των απορριμμάτων από μια παραλία είναι απαραίτητη. Η πραγματική πρόκληση, όμως, είναι να περιοριστεί η παραγωγή τους και να αποτραπεί η επιστροφή τους στο φυσικό περιβάλλον.