Για δεκαετίες, το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας αντιμετωπιζόταν ως ένα αυτονόητο αγαθό. Σήμερα, όμως, η κλιματική κρίση και η ανάγκη για ένα νέο αναπτυξιακό μοντέλο επιβάλλουν μια διαφορετική προσέγγιση: το φυσικό κεφάλαιο αναδεικνύεται σε στρατηγικό εθνικό πλεονέκτημα, με καθοριστικό ρόλο τόσο στην οικονομική ανάπτυξη όσο και στην ανθεκτικότητα της χώρας.
Στη συνέντευξή του στο ESG Stories, ο Γενικός Γραμματέας Φυσικού Περιβάλλοντος και Υδάτων του ΥΠΕΝ, Πέτρος Βαρελίδης, περιγράφει τη μετάβαση από την παθητική προστασία της φύσης σε μια πολιτική που ενσωματώνει τη βιοποικιλότητα, τις προστατευόμενες περιοχές και τους φυσικούς πόρους στον πυρήνα του εθνικού σχεδιασμού. Αναφέρεται στις θεσμικές παρεμβάσεις των τελευταίων ετών, από την επέκταση της προστασίας των περιοχών Natura και τη δημιουργία των νέων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων έως τα νέα εργαλεία χωροταξικού σχεδιασμού και τις πολιτικές αποκατάστασης της φύσης.
Παράλληλα, εξηγεί γιατί η προστασία του περιβάλλοντος δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξη, αλλά προϋπόθεση για ένα βιώσιμο παραγωγικό και τουριστικό μοντέλο, ενώ υποστηρίζει ότι η πραγματική ευημερία μιας χώρας δεν μπορεί πλέον να αποτιμάται αποκλειστικά μέσω του ΑΕΠ, αλλά και μέσα από την κατάσταση και την αξία του φυσικού της κεφαλαίου.
- Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικό φυσικό κεφάλαιο. Θεωρείς ότι το αντιμετωπίζουμε σήμερα ως στρατηγικό εθνικό πλεονέκτημα ή εξακολουθούμε να το θεωρούμε δεδομένο;
Η Ελλάδα βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή μετασχηματισμού της περιβαλλοντικής της πολιτικής. Ιστορικά, είναι αλήθεια πως το πλούσιο φυσικό απόθεμα της χώρας αντιμετωπιζόταν συχνά ως ένα αυτονόητο, στατικό δεδομένο, το οποίο θεωρούσαμε ότι θα παραμένει αναλλοίωτο χωρίς συστηματική παρέμβαση.
Ωστόσο, η σύγχρονη πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης και της απώλειας βιοποικιλότητας επιβάλλει μια ριζική αλλαγή παραδείγματος. Σήμερα, η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας εργάζεται με στόχο την πλήρη ενσωμάτωση του φυσικού κεφαλαίου στον στενό πυρήνα του εθνικού στρατηγικού σχεδιασμού. Η φύση δεν αποτελεί πλέον απλώς ένα προστατευόμενο αγαθό, αλλά έναν κρίσιμο συντελεστή εθνικής ανθεκτικότητας και βιωσιμότητας.
Η μετάβαση αυτή αποτυπώνεται στη μετατροπή των περιβαλλοντικών πόρων σε ενεργητικό κεφάλαιο. Μέσα από εργαλεία όπως ο εθνικός κλιματικός νόμος, η δημιουργία θαλάσσιων πάρκων και η θεσμοθέτηση αυστηρών πλαισίων προστασίας, το φυσικό μας περιβάλλον παύει να είναι ο "σιωπηλός πάροχος" και καθίσταται το συγκριτικό μας πλεονέκτημα στον παγκόσμιο χάρτη της πράσινης οικονομίας. Η αντιμετώπισή του ως στρατηγικό πλεονέκτημα σημαίνει ότι επενδύουμε πλέον συστηματικά στη διατήρηση και την αποκατάστασή του, αναγνωρίζοντας ότι η υγεία των οικοσυστημάτων μας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική ευημερία και την οικονομική σταθερότητα της πατρίδας μας.
Η αλλαγή αυτή αποτυπώνεται με συγκεκριμένες ενέργειες όπως, μεταξύ άλλων:
- Θεσπίστηκαν για πρώτη φορά το 2022 και 2023 στόχοι διατήρησης για όλες τις προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου Natura 2000,
- Τα τελευταία 3,5 χρόνια έχουν εγκριθεί Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) για επιπλέον 290 περιοχές Natura ενώ όλα τα προηγούμενα 30 χρόνια είχαν εγκριθεί ΕΠΜ για μόλις 75 περιοχές. Πλέον 322 από τις 446 περιοχές Natura προστατεύονται από εγκεκριμένες ΕΠΜ, που καλύπτουν το 75,18% της συνολικής έκτασης του Δικτύου. Αυτό σημαίνει ότι στο 75% των περιοχών του Δικτύου Natura υπάρχουν πλέον καθορισμένες επιτρεπόμενες χρήσεις και δραστηριότητες
- Υλοποιώντας τη δέσμευση του Πρωθυπουργού στην 9η Διεθνή Διάσκεψη για τους Ωκεανούς (OOC-9) στην Αθήνα τον Απρίλιο 2024, προχωράμε τη θεσμοθέτηση των δύο νέων μεγάλων Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων (ΕΘΠ) στο Ιόνιο και το Νότιο Αιγαίο. Με τη ίδρυσή τους, το καθεστώς προστασίας των θαλασσών διπλασιάζεται, φτάνοντας το 36% των χωρικών μας υδάτων και υπερκαλύπτοντας τον ευρωπαϊκό στόχο του 30% πολύ νωρίτερα από το 2030. Ήδη, μετά την έγκριση των σχετικών ΕΠΜ τον Δεκέμβριο του 2025, το Π.Δ. για το ΕΘΠ Νοτίου Αιγαίου 1 - Νοτίων Κυκλάδων είναι έτοιμο προς κατάθεση στο ΣτΕ, ενώ παράλληλα ολοκληρώνεται η κατάρτιση του σχεδίου Π.Δ. για το ΕΘΠ Ιονίου.
- Η χώρα μας πρωτοπορεί σε διεθνές επίπεδο στη θαλάσσια προστασία, απαγορεύοντας σε όλα εθνικά θαλάσσια πάρκα, τόσο την αλιεία με μηχανότρατες όσο και κάθε είδους αλιεία από 15/4 έως 31/5 σε ακτίνα 0,5 ν.μ. από την ακτή,
- Με το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας απαγορεύεται η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σταθμών σε όλες τις περιοχές Natura, ενώ τίθενται σημαντικοί περιορισμοί και στις ανεμογεννήτριες.
- Καθιερώθηκε ο θεσμός των «Απάτητων Βουνών» και των «Απάτητων Παραλιών». Έως σήμερα, έχουν θεσμοθετηθεί 13 Περιοχές Άνευ Δρόμων και 250 παραλίες υψηλής προστασίας, με όρους και περιορισμούς για τη διατήρηση ευαίσθητων οικοσυστημάτων και σημαντικών ειδών χλωρίδας και πανίδας.
- Προστατεύονται όλοι οι σημαντικοί υγρότοποι (περιοχές Ramsar και μικροί νησιωτικοί υγρότοποι) της χώρας, θέτοντάς τους υποχρεωτικά σε καθεστώς αυστηρής προστασίας, ενώ στις προστατευόμενες περιοχές εντάσσεται το σύνολο των Καίριων Περιοχών Βιοποικιλότητας.
- Κηρύχθηκαν 12 νέες περιοχές ως προστατευόμενα τοπία ή/και προστατευόμενοι φυσικοί σχηματισμοί, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το νησιωτικό σύμπλεγμα Φούρνων – Κορσεών για την προστασία των κοραλλιών, κάτι που γίνεται για πρώτη φορά.
- Υιοθετήθηκαν για πρώτη φορά δώδεκα Εθνικά Σχέδια Δράσης για την προστασία απειλούμενων ειδών και οικοτόπων, μεταξύ των οποίων η καφέ αρκούδα, η μεσογειακή φώκια, η θαλάσσια χελώνα caretta-caretta, το ρινοδέλφινο, ο γυπαετός, ο μαυρόγυπας και οι αμμοθίνες.
- Το Σεπτέμβριο θα έχουμε το πρώτο Εθνικό Σχέδιο για την Αποκατάσταση της Φύσης.
2.Πώς μπορεί η προστασία του φυσικού κεφαλαίου να ενσωματωθεί πιο ουσιαστικά στην αναπτυξιακή πολιτική, ώστε να αντιμετωπίζεται ως επένδυση και όχι ως περιορισμός της ανάπτυξης;
Το φυσικό περιβάλλον της Ελλάδας αποτελεί πλουτοπαραγωγικό πόρο για όλους μας και οφείλουμε να το προστατεύουμε σήμερα αλλά και για τις μελλοντικές γενιές. Η χώρα είναι από τους μεγαλύτερους τουριστικούς προορισμούς ακριβώς λόγω αυτού του ιδιαίτερου φυσικού πλούτου που διαθέτει. Οφείλουμε να το διαφυλάξουμε αν θέλουμε να παραμείνουμε ένας από τους ελκυστικότερους προορισμούς παγκοσμίως. Η επένδυση στο περιβάλλον είναι επένδυση στο μέλλον της χώρας. Για το λόγο αυτό πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτική και στο τουριστικό αναπτυξιακό μοντέλο που ακολουθούμε και εδώ θα ήθελα να επισημάνω την εξαιρετική συνεργασία με το Υπουργείο Τουρισμό στο θέμα αυτό. Θα πρέπει να αποφύγουμε και, σε έναν μεγάλο βαθμό το έχουμε καταφέρει, να ακολουθήσουμε τον εύκολο δρόμο του μοντέλου που ακολουθήθηκε και ακολουθείτε σε άλλες μεσογειακές χώρες όπως η Ισπανία, η Ιταλία και η Τουρκία του μαζικού τουρισμού με πολύ μεγάλα ξενοδοχεία και σχεδόν καθολικής δόμησης κατά μήκος των ακτών. Τη λογική αυτή υπηρετούν και τα δύο μεγάλα θαλάσσια πάρκα σε Αιγαίο και Ιόνιο που υλοποιούμε.
Η ίδια λογική αποτυπώνεται και στο σχεδιασμό του χώρου στις προστατευόμενες περιοχές που αποτελούν περίπου το ένα τρίτο της συνολικής έκτασης ης χώρας μέσω των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) και μέσω των τριών Ειδικών Χωροταξικών Σχεδίων για τον τουρισμό, τη βιομηχανία και τις ΑΠΕ. Όλα αυτά τα εργαλεία χωρικού σχεδιασμού αποσκοπούν στο να συνδυάσουν περιβαλλοντική προστασία με τη βιώσιμη ανάπτυξη. Στόχος είναι η προστασία του περιβάλλοντος να λειτουργεί ως μοχλός ανάπτυξης και να οδηγεί στην αρμονική συνύπαρξη του φυσικού περιβάλλοντος και των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που ρυθμίζονται μέσω των ΕΠΜ και μέσω των Ειδικών Χωροταξικών Πλαισίων. Δεν θέλουμε η προστασία της φύσης να οδηγεί σε αποξένωση των τοπικών κοινωνιών από τα προστατευόμενα είδη και οικοτόπους αλλά θέλουμε οι τοπικοί κάτοικοι να αγκαλιάσουν την προστασία της περιοχής τους και αυτή να μετατραπεί σε εργαλείο δημιουργίας υπεραξίας π.χ. για τα τοπικά αγροτικά προϊόντα.
Παράλληλα, έχουμε ένα πολύ σύγχρονο και πλήρες θεσμικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική αδειοδότηση έργων και δραστηριοτήτων που επιτρέπει τη διασφάλιση της περιβαλλοντικής προστασίας για κάθε οικονομική δραστηριότητα. Ασφαλώς υπάρχουν προκλήσεις στο θέμα των ελέγχων αλλά και εκεί, με η χρήση σύγχρονων μέσων όπως αυτά που αποκτούμε έως το τέλος του μήνα μέσω του Ταμείου Ανθεκτικότητας και Ανάκαμψης (σκάφη, ραντάρ, δορυφορικά συστήματα, υποβρύχια και θαλάσσια drones κ.λπ.), ΄΄εχουν γίνει σημαντικά βήματα προόδου.
Τέλος, ωριμάζουμε τη δημιουργία συστήματος απόδοσης αξίας σε έργα προστασίας του περιβάλλοντος όπως οι φυτεύσεις δασών ή Ποσειδωνίας μέσω του σχηματισμού εθελοντικής αγοράς πιστώσεων διοξειδίου του άνθρακα
- Αν έπρεπε να επαναπροσδιορίσουμε τον όρο "εθνικός πλούτος" για τις επόμενες δεκαετίες, ποια θέση θα έπρεπε να έχει το φυσικό κεφάλαιο σε αυτόν τον ορισμό;
Ο επαναπροσδιορισμός του «εθνικού πλούτου» οφείλει να μετασχηματίσει τον όρο σε πολυδιάστατο μέτρο που ενσωματώνει: χρηματοοικονομικά και υλικά περιουσιακά στοιχεία, ανθρώπινο κεφάλαιο και δεξιότητες, και φυσικό κεφάλαιο — ως θεμελιώδη συνιστώσα ισότιμη με τα άλλα δύο. Το φυσικό κεφάλαιο θα πρέπει να καταγράφεται ποσοτικά (εκτάσεις οικοτόπων, αποθέματα γλυκού νερού, αποθήκες άνθρακα κ.ά.) και ποιοτικά (υπηρεσίες οικοσυστήματος, βιοποικιλότητα, οικολογική λειτουργία).
Στην πρακτική του εφαρμογή, αυτό σημαίνει ότι οι εθνικοί δείκτες πλούτου και οι δημόσιοι προϋπολογισμοί πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις μεταβολές στο φυσικό κεφάλαιο ως παράγοντα πρόσθετου κόστους ή αξίας — π.χ. μείωση αποθεμάτων νερού θα υπολογίζεται ως απομείωση του εθνικού πλούτου, ενώ έργα αποκατάστασης θα καταγράφονται ως κεφαλαιακές επενδύσεις. Ένας τέτοιος ορισμός θα ενισχύσει τη διαγενεακή δικαιοσύνη και θα διασφαλίσει ότι οι πολιτικές ανάπτυξης προάγουν τη μακροχρόνια βιωσιμότητα.
- Για χρόνια η ανάπτυξη μετριόταν κυρίως με το ΑΕΠ. Πιστεύετε ότι έχει έρθει η στιγμή να αξιολογούμε την ευημερία μιας χώρας και με βάση την κατάσταση του φυσικού της κεφαλαίου;
Ναι. Το ΑΕΠ παραμένει χρήσιμο μέτρο οικονομικής δραστηριότητας, ωστόσο είναι ένας δείκτης που δημιουργήθηκε σε άλλη εποχή, όταν ο κόσμος έβγαινε από δύο καταστροφικούς παγκόσμιους πολέμους και πλέον δεν ανταποκρίνεται στην έννοια της ευημερίας όπως την αντιλαμβάνεται ο μέσος πολίτης. Δεν αποτυπώνει την κατάσταση των φυσικών πόρων, την ποιότητα του περιβάλλοντος ή την ανθεκτικότητα των συστημάτων που στηρίζουν τη ζωή και την οικονομία. Είναι προς όφελος μας να συμπληρώσουμε το ΑΕΠ με δέσμη συμπληρωματικών δεικτών — όπως δείκτες φυσικού κεφαλαίου, δείκτες ποιότητας αέρα και νερού— που να αντικατοπτρίζουν την πραγματική ευημερία και βιωσιμότητα. Η ενσωμάτωση τέτοιων δεικτών στο εθνικό σύστημα λήψης αποφάσεων θα βελτιώσει την ποιότητα των πολιτικών: θα κατευθύνει επενδύσεις προς έργα με θετικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, θα ενισχύσει τη διαφάνεια για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και θα ευθυγραμμίσει την οικονομική ανάπτυξη με τη διατήρηση του φυσικού κεφαλαίου, υπερασπιζόμενη τα συμφέροντα των επόμενων γενεών.