Ο Πάκης Παπαδημητρίου έχει συνδέσει το όνομά του με την εταιρική Βιωσιμότητα, την οποία υπηρετεί ανελλιπώς τρεις δεκαετίες και πλέον. Με υπόβαθρο μηχανικού ο κ.Παπαδημητρίου έχει καταφέρει να συνδυάσει την αριστεία στο τεχνικό σκέλος που χρειάζεται ένας οργανισμός με το όραμα για πιο ανθεκτικές λειτουργίες και αειφόρο ανάπτυξη, πάντοτε με την πεποίθηση πως τα οικονομικά αποτελέσματα δεν είναι διαχωρισμένα από την ολιστική βιωσιμότητα στο επιχειρηματικό πεδίο.
Σήμερα ο κ.Παπαδημητρίου είναι Director ESG στην Pharmathen, ενώ παράλληλα κατέχει την προεδρία της Επιτροπής Corporate Sustainability του Ελληνο-Αμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου (AmCham) και είναι μέλος ΔΣ της Ένωσης Επαγγελματιών Εταιρικών Υποθέσεων (CAPA).
Συνομιλήσαμε μαζί του για το νέο τοπίο που σκιαγραφείται στον ESG τομέα, για το πώς επηρεάζεται ο κλάδος από τις διεθνείς πολιτικές και γεωπολιτικές εξελίξεις, αλλά και για τη θέση των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στο οικοσύστημα της Βιωσιμότητας.
1. Το παγκόσμιο σκηνικό χαρακτηρίζεται από τεκτονικές αλλαγές, αυξημένη ανησυχία στις αγορές και μια διαφαινόμενη στροφή σε τομείς όπως η άμυνα. Πώς εκτιμάτε ότι θα εξελιχθεί η πορεία του ESG εντός αυτού του ασταθούς περιβάλλοντος; Υπάρχει βάσιμη ανησυχία για ενδεχόμενη υποχώρηση των κριτηρίων βιωσιμότητας;
Ναι, υπάρχει ανησυχία ανάμεσα στους επαγγελματίες της Βιωσιμότητας — αλλά θα έλεγα ότι αφορά περισσότερο την πολιτική αφήγηση γύρω από το ESG, όχι την ουσία του. Σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής έντασης, άμυνας, ενεργειακής ανασφάλειας και πίεσης στην ανταγωνιστικότητα, οι επιχειρήσεις δεν θα ασχολούνται λιγότερο με τη βιωσιμότητα. Θα ασχολούνται πιο επιλεκτικά, πιο πρακτικά και πιο κοντά στον πυρήνα του business.
Το ESG περνά από τη φάση του “reporting και μεγάλων δεσμεύσεων” στη φάση του εξ ορθολογισμού της διαχείρισης κινδύνου και ευκαιριών, προσαρμοσμένων στην πραγματικότητα των επιχειρήσεων και των κλάδων. Άρα, μάλλον θα δούμε λιγότερο θόρυβο, λιγότερες μεγαλόστομες δηλώσεις, ίσως και λιγότερο “positioning” ενώ στον αντίποδα θα δούμε πιο εστιασμένη προσέγγιση.
Σίγουρα δεν βλέπω επιστροφή στην προ-ESG εποχή, όπως ακούω αυτές τις μέρες. Οι κίνδυνοι - κλιματικοί, κοινωνικοί, γεωπολιτικοί - δεν εξαφανίζονται επειδή αλλάζει η πολιτική συγκυρία ή ακόμα και το κανονιστικό πλαίσιο. Ομοίως, η ευκαιρία του βιώσιμου μετασχηματισμού δε χάνεται επειδή αλλάζουν οι λέξεις που χρησιμοποιούμε για να την περιγράψουμε.
Η επιχειρηματική επιτυχία θα συνεχίσει να μετριέται από την ικανότητα προσαρμογής, ανθεκτικότητας και μακροπρόθεσμης αξιοπιστίας. Η γεωπολιτική αστάθεια θα επιβάλει πάντα αξιόπιστες εφοδιαστικές αλυσίδες. Η μακροπρόθεσμη προοπτική του κλίματος θα θέτει πάντα τις επιχειρήσεις ευάλωτες. Και εν τέλει η ανθεκτικότητα θα είναι πάντα ανταγωνιστική αναγκαιότητα
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το ESG θα υποχωρήσει ή αν θα αλλάξει όνομα. Είναι το πως θα ωριμάσει και το πως θα προσαρμοστεί στη συγκυρία.
2. Παρατηρούμε έναν έντονο διάλογο, που συχνά εμφανίζεται ως αντιπαράθεση, μεταξύ βιωσιμότητας και παραγωγικότητας. Θεωρείτε ότι υφίσταται πραγματικά ένα τέτοιο δίλημμα ή πρόκειται για μια εσφαλμένη προσέγγιση; Πώς μπορούν να συνυπάρξουν αρμονικά οι δύο έννοιες;
Το δίλημμα είναι σε μεγάλο βαθμό ψευδές. Προκύπτει όταν αντιμετωπίζουμε τη βιωσιμότητα ως παράλληλη υποχρέωση, σαν ένα δεύτερο σύστημα που κάθεται πάνω από την επιχείρηση και της προσθέτει βάρος. Αν το ESG γίνεται μόνο υποχρεωτικές αναφορές, KPIs και checklists, τότε ναι, μπορεί να μοιάζει εχθρός της παραγωγικότητας.
Αν όμως δούμε τη ουσία της βιωσιμότητας, τότε μιλάμε για εργαλείο ενίσχυσης της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Μείωση κατανάλωσης ενέργειας, καλύτερη χρήση πόρων, λιγότερα απόβλητα, πιο ανθεκτική εφοδιαστική αλυσίδα, καλύτερη διαχείριση κινδύνων, πιο ελκυστικός εργοδότης, καλύτερη πρόσβαση σε χρηματοδότηση. Αυτά δεν είναι “nice to have”. Είναι καθαρή επιχειρησιακή απόδοση.
Η ανταγωνιστικότητα δε μπορεί παρά να ταυτίζεται με την καινοτομία και την μακροπρόθεσμη προοπτική της επιχείρησης. Έτσι και η Βιωσιμότητα συνδέεται με το Innovation Pipeline της εταιρείας, για νέα προϊόντα και νέες υπηρεσίες προσαρμοσμένα στις απαιτήσεις της αγοράς.
Το στοίχημα είναι η βιωσιμότητα να πάψει να αντιμετωπίζεται ως εξωτερική υποχρέωση και να ενσωματωθεί στον τρόπο που λειτουργεί και εξελίσσεται μια επιχείρηση. Εκεί συναντιέται και ταυτίζεται με την επιχειρηματική επιτυχία.
3. Δραστηριοποιείστε στον τομέα της βιωσιμότητας επί δεκαετίες. Πώς αξιολογείτε την ωρίμανση των ελληνικών επιχειρήσεων στο πέρασμα αυτών των χρόνων; Ποια περίοδος θεωρείτε ότι αποτέλεσε το «peak» της ευαισθητοποίησης και της εφαρμογής πρακτικών βιωσιμότητας, και πώς κρίνετε την τρέχουσα δυναμική τους;
Τα τελευταία 25 χρόνια έχουμε δει μια εντυπωσιακή εξέλιξη στη Βιωσιμότητα. Όταν ξεκινήσαμε να μιλάμε για εταιρική υπευθυνότητα, πολλές επιχειρήσεις το έβλεπαν κυρίως ως φιλανθρωπία ή επικοινωνία. Σταδιακά περάσαμε στην έννοια της στρατηγικής, στα πρότυπα και δείκτες ESG, και κατόπιν στην κανονιστική συμμόρφωση, στη δέουσα επιμέλεια εφοδιαστικής αλυσίδας και στην ανταγωνιστικότητα.
Θα έλεγα ότι το peak της ευαισθητοποίησης ήταν την περίοδο 2021–2023. Εκεί υπήρχε πολύ ισχυρή δυναμική: Πράσινη Συμφωνία, CSRD, βιώσιμη χρηματοδότηση, πίεση από τράπεζες και επενδυτική κοινότητα, πίεση από μεγάλους πελάτες. Ήταν η περίοδος που πολλοί συνειδητοποίησαν ότι το ESG δεν είναι απλώς “καλή εικόνα”, αλλά προϋπόθεση συμμετοχής στην αγορά.
Σήμερα η δυναμική έχει γίνει πιο σύνθετη. Υπάρχει κόπωση, υπάρχει κανονιστική ανασφάλεια, υπάρχει και ανάγκη για πιο ήπια προσαρμογή των μικρότερων επιχειρήσεων. Υπάρχει επίσης πολύ μεγάλη εξειδίκευση σε αντικείμενα – ενεργεία, ανάλυση δεδομένων, οικονομετρία, νομική και κανονιστική συμμόρφωση – ώστε να μη νοείται πλέον η έννοια του sustainability expert που γνωρίζει όλα τα αντικείμενα σε βάθος. Έτσι κι εγώ δε θεωρώ τον εαυτό μου expert.
Αλλά η απομάκρυνση της μόδας από τη βιωσιμότητα δεν είναι απαραίτητα κακή. Ίσως είναι το σημείο όπου η βιωσιμότητα παύει να είναι κάτι διακριτό και παράξενο και ενσωματώνεται με λιγότερο δράμα στην κανονική επιχειρηματική πρακτική.
4. Θα θέλαμε να αναφερθούμε στη δράση του Sustainability Committee του Ελληνό-Αμερικανικού Εμπορικού Επιμελητηρίου (AmCham) . Ποιοι είναι οι βασικοί πυλώνες στους οποίους εστιάζετε και με ποιους τρόπους μπορεί μια ελληνική επιχείρηση, συμπεριλαμβανομένων των μικρομεσαίων, να επωφεληθεί ουσιαστικά από τη συμμετοχή της;
Από το 2003, το Sustainability Committee του AmCham προσπαθεί να κάνει κάτι πολύ πρακτικό: να φέρει τη βιωσιμότητα πιο κοντά στην πραγματική οικονομία. Όχι μόνο στις μεγάλες εταιρείες που έχουν εξειδικευμένες ομάδες, δομές και συστήματα, αλλά και στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις που ολοένα και περισσότερο βρίσκονται αντιμέτωπες με σχετικές απαιτήσεις χωρίς να έχουν πάντα τα εργαλεία.
Η Επιτροπή μας είναι ένας δραστήριος παράγοντας αλλαγής, μεταδίδοντας γνώσεις και ισχυρή άποψη σχετικά με την βιωσιμότητα και επηρεάζοντας την αγορά, ώστε να αναγνωριστεί η εταιρική βιωσιμότητα ως βασικό στοιχείο της επιχειρηματικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Αυτό το πετυχαίνουμε μέσα από το ετήσιο συνέδριό μας (φέτος διοργανώνουμε το 24ο) και μέσα από άλλες πρωτοβουλίες όπως position papers.
Για μια μικρομεσαία επιχείρηση, η αξία είναι ότι δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από το μηδέν. Μπορεί να μάθει από την εμπειρία μεγαλύτερων εταιρειών, να καταλάβει τι έρχεται, να προετοιμαστεί χωρίς πανικό και να δει τη βιωσιμότητα όχι ως κόστος συμμόρφωσης, αλλά ως εργαλείο πρόσβασης σε αγορές.
Ο μετασχηματισμός των μεσαίων επιχειρήσεων σε ένα σύγχρονο μοντέλο διακυβέρνησης , υψηλής παραγωγικότητας και μακροπρόθεσμης προοπτικής είναι η μεγάλη ευκαιρία για την οικονομία της χώρας.
5. Δεν μπορούμε να παραλείψουμε το «πακέτο Omnibus». Κατά την άποψή σας, αυτό συνιστά πράξη απλοποίησης των διαδικασιών ή ενδεχομένως αποφυγή ευθυνών αναφορικά με τις βιώσιμες εταιρικές πρακτικές;
Είναι και τα δύο — και γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή. Από τη μία, υπήρχε πραγματική ανάγκη απλοποίησης. Το αρχικό πλαίσιο του CSRD είχε γίνει εξαιρετικά βαρύ, ειδικά για επιχειρήσεις που δεν είχαν την ωριμότητα ή τους πόρους να ανταποκριθούν. Η ΕΕ πράγματι κινήθηκε προς μείωση πολυπλοκότητας και διοικητικού κόστους, στο πλαίσιο της ατζέντας ανταγωνιστικότητας.
Από την άλλη, όταν η απλοποίηση οδηγεί σε πολύ μεγάλη μείωση του πεδίου εφαρμογής, υπάρχει κίνδυνος να περάσουμε από το “less bureaucracy” στο “less accountability”. Η πολιτική συμφωνία και οι τελικές αλλαγές περιόρισαν σημαντικά το εύρος των εταιρειών που καλύπτονται από CSRD και το CSDDD οδηγώντας σε μια ουσιαστική απορρύθμιση. Ειδικά για το CSDDD, πιστεύω ότι είναι μια μεγάλη χαμένη ευκαιρία για τις Ευρωπαϊκές Αξίες καθώς ήταν το πολυαναμενόμενο πλαίσιο για έμπρακτο σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα στην εφοδιαστική αλυσίδα.
Η δική μου θέση είναι: ναι στην απλοποίηση, ναι στον εξορθολογισμό, όχι στην αποδυνάμωση των αξιών. Χρειαζόμαστε λιγότερη γραφειοκρατία, πιο έξυπνα δεδομένα, πιο αναλογικές απαιτήσεις. Αλλά όχι επιστροφή στις πρακτικές όπου η βιωσιμότητα ήταν μόνο γενική δήλωση καλών προθέσεων.
6. Λαμβάνοντας υπόψη τις τρέχουσες γεωπολιτικές εξελίξεις και τις ενεργειακές προκλήσεις, ποιες είναι οι κυριότερες τάσεις που αναμένετε να διαμορφώσουν το μέλλον του ESG στην Ευρώπη και διεθνώς;
Αρχικά, το ESG θα συνδεθεί ακόμα περισσότερο με την ανθεκτικότητα. Κλιματικός κίνδυνος, ενεργειακό κόστος, φυσικές καταστροφές, ασφάλεια εφοδιασμού. Επερχόμενοι κίνδυνοι που κινούνται ακόμα κάτω από το ραντάρ των επιχειρήσεων – όπως η απώλεια βιοποικιλότητας – θα έρθουν με πολύ επιτακτική ανάγκη για προσαρμογή.
Δεύτερον, οι εφοδιαστικές αλυσίδες θα γίνουν το μεγάλο πεδίο εφαρμογής. Όχι μόνο για εκπομπές αερίων θερμοκηπίου, αλλά για θέματα διασφάλισης της εμπιστοσύνης όπως ιχνηλασιμότητα, κυρώσεις, πολιτικά εκτεθειμένα πρόσωπα, ανθρώπινα δικαιώματα.
Γενικότερα περιμένω περισσότερη έμφαση στα θέματα διακυβέρνησης, διαφάνειας και επιχειρηματικής ηθικής. Σε αυτό το πλαίσιο, θα υπάρξει λιγότερη ανοχή στο greenwashing.
Όσο πιο ασταθές γίνεται το περιβάλλον, τόσο μεγαλύτερη αξία θα αποκτά η αξιοπιστία.
Φυσικά, και η βιωσιμότητα θα περάσει μέσα από τον ευρύτερο μετασχηματισμό της τεχνολογίας και του AI. Όχι ως μαγική λύση, αλλά ως αξιόπιστο εργαλείο για δεδομένα, αξιολόγηση κινδύνων και καλύτερο reporting.
Το μέλλον του ESG είναι στην αναπτυξιακή προοπτική που δημιουργεί η ανθεκτικότητα των επιχειρήσεων. Και αυτό πρέπει να το ενσωματώσει ξανά και πιο αποτελεσματικά η Ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή, παραμένοντας πιστή στο όραμα και τις αξίες της ενωμένης Ευρώπης.
7. Ποια συγκεκριμένα εργαλεία ή στρατηγικές θα προτείνατε σε μια επιχείρηση που επιθυμεί να ενσωματώσει αποτελεσματικά τις αρχές της Βιωσιμότητας στην επιχειρησιακή της λειτουργία, διασφαλίζοντας παράλληλα την ανταγωνιστικότητά της;
Θα πρότεινα να ξεκινήσει κανείς απλά και ουσιαστικά. Πριν από την όποια υποχρέωση, πριν από το όποιο τεράστιο report, χρειάζεται η εσωτερική συναντίληψη για τα ουσιώδη. Το Double Materiality είναι εργαλείο στρατηγικής σκέψης και αποτυπώνει την Επίδραση (μέσα από την επιχείρηση προς τα εξωτερικό περιβάλλον και από τις εξωτερικές συνθήκες στη βάση της επιχείρησης), τη σύνδεση με τη Διαχείριση Κινδύνου και τη σύνδεση με τον ορίζοντα ανάπτυξης εταιρείας (business plan). Το βασικό που απαιτείται είναι η απόφαση για επένδυση σε πνευματικό κεφάλαιο: να αφιερώσουν χρόνο να σκεφτούν, να αποφασίσουν και να σχεδιάσουν το μέλλον τους.
Κατόπιν χρειάζονται λίγοι και καλοί δείκτες απόδοσης. Ενέργεια, εκπομπές, νερό, απόβλητα, υγεία και ασφάλεια εργαζομένων, ποικιλομορφία, ηθική, έλεγχος στην αλυσίδα εφοδιασμού. Αυτά που έχουν αξία και μπορούν καταλαβαίνουν όλοι μέσα στην εταιρεία.
Για μένα είναι απαραίτητο να γίνει αντιληπτή η αξία των διαχειριστικών συστημάτων (ISO) ως εργαλεία νοικοκυρέματος και συνέπειας. Στην ίδια λογική, η ύπαρξη και η σωστή εφαρμογή Κώδικα Δεοντολογίας, όχι για κρεμαστεί στον τοίχο αλλά για να ορίσει και να ενοποιήσει την κουλτούρα των ανθρώπων της εταιρίας.
Για να μπορέσει όμως να παραχθεί πρακτικά η επιχειρηματική αξία (κόστος, ρίσκο, χρηματοδότηση, πελάτες, ταλέντο, φήμη) και να μην παραμείνει το ESG μια παρουσίαση χρειάζεται ουσιαστική διακυβέρνηση: ποιος αποφασίζει, ποιος παρακολουθεί, ποιος φέρει την ευθύνη, ποιος επικοινωνεί με απλό και κατανοητό τρόπο. Και εδώ αναδεικνύεται ο ρόλος των στελεχών που έχουν τη Βιωσιμότητα στο job description: να αντιλαμβάνονται τους κινδύνους και τις ευκαιρίες και να λειτουργούν ως διερμηνείς ανάμεσα στην τεχνική / κανονιστική πολυπλοκότητα και την πραγματικότητα της επιχείρησης.