Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής αποτελεί ένα από τα πιο σύνθετα προβλήματα διεθνούς συντονισμού: το κόστος των πολιτικών περιορισμού των εκπομπών επιβαρύνει τις εθνικές οικονομίες, ενώ τα οφέλη διαχέονται παγκοσμίως. Αυτό δημιουργεί ισχυρά κίνητρα «ελεύθερου επιβάτη», με χώρες να επωφελούνται από τις προσπάθειες άλλων χωρίς να λαμβάνουν αντίστοιχα μέτρα.
.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Ένωση –παρά το γεγονός ότι διαθέτει από τις πιο φιλόδοξες πολιτικές και υψηλές τιμές άνθρακα διεθνώς– αντιπροσωπεύει σχετικά μικρό ποσοστό των παγκόσμιων εκπομπών. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς μπορεί να παρακινήσει άλλες χώρες να ενισχύσουν τις δικές τους πολιτικές.
Η απάντηση επιχειρείται μέσω του μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (CBAM), που τέθηκε σε ισχύ τον Ιανουάριο του 2026. Ο μηχανισμός αυτός επιβάλλει κόστος άνθρακα σε εισαγόμενα προϊόντα, επιχειρώντας να εξισώσει τους όρους ανταγωνισμού με τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που ήδη επιβαρύνονται από αυστηρούς κανόνες.
Σύμφωνα με νέα ανάλυση, το CBAM έχει τη δυναμική να περιορίσει το φαινόμενο του «free riding», λειτουργώντας ως μοχλός πίεσης προς τις εμπορικές εταίρους της ΕΕ να ευθυγραμμίσουν τις κλιματικές τους πολιτικές. Τα δεδομένα δείχνουν ότι χώρες με μεγαλύτερη εμπορική έκθεση σε τομείς που καλύπτονται από τον μηχανισμό έχουν αυξημένη πιθανότητα να υιοθετήσουν πολιτικές τιμολόγησης άνθρακα, ιδίως μετά την ανακοίνωση του μέτρου το 2019.
Η επίδραση αυτή μεταφράζεται σε θετικά «spillovers» κλιματικής πολιτικής, ενισχύοντας τη διάδοση εργαλείων όπως τα συστήματα εμπορίας εκπομπών ή οι φόροι άνθρακα πέρα από τα σύνορα της ΕΕ.
Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ομοιόμορφη. Τα αποτελέσματα είναι πιο έντονα στις ανεπτυγμένες οικονομίες, οι οποίες διαθέτουν την τεχνογνωσία και τις θεσμικές δομές για να εφαρμόσουν αντίστοιχες πολιτικές. Αντίθετα, πολλές αναπτυσσόμενες χώρες αντιμετωπίζουν σημαντικά εμπόδια, τόσο τεχνικά όσο και διοικητικά.
Η διαπίστωση αυτή αναδεικνύει την ανάγκη προσαρμογής της ευρωπαϊκής πολιτικής στις αρχές της «κοινής αλλά διαφοροποιημένης ευθύνης», με έμφαση στην υποστήριξη των χωρών χαμηλότερου εισοδήματος ώστε να μπορέσουν να συμμετάσχουν ουσιαστικά στη μετάβαση.
Το CBAM, λοιπόν, φαίνεται ότι μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης για την παγκόσμια κλιματική δράση – όχι όμως από μόνο του. Η επιτυχία του θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο θα συνοδευτεί από διεθνή συνεργασία, τεχνική βοήθεια και πολιτική ευελιξία, ώστε η πράσινη μετάβαση να είναι ταυτόχρονα αποτελεσματική και δίκαιη.
Πηγή: Bruegel.
