Το φετινό καλοκαίρι στη νότια Αγγλία ήταν εξαιρετικά σκληρό. Οι αλλεπάλληλοι καύσωνες και οι περίοδοι χωρίς βροχή έσπασαν ρεκόρ, οι υψηλές θερμοκρασίες προκάλεσαν προβλήματα στις σιδηροδρομικές γραμμές, ενώ οι αποδόσεις των καλλιεργειών μειώθηκαν σημαντικά, με τους αγρότες να προειδοποιούν ακόμη και για πιθανές ελλείψεις τροφίμων το επόμενο έτος.
Ορισμένοι ειδικοί υποστηρίζουν ότι αυτή είναι απλώς η εικόνα που θα πρέπει να περιμένουμε από τις εδώ και χρόνια προβλέψεις για «θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια» εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής.
Ωστόσο, αυτή η εξήγηση δεν αρκεί για να περιγράψει όσα συνέβησαν το φετινό καλοκαίρι. Και είναι σημαντικό, αλλά και επείγον, να κατανοήσουμε το γιατί, εάν θέλουμε να είμαστε προετοιμασμένοι για το επόμενο καλοκαίρι και για όσα θα ακολουθήσουν αμέσως μετά.
Η «θερμοδυναμική» πλευρά της κλιματικής αλλαγής
Οι γνώριμες προβλέψεις για «θερμότερους και υγρότερους χειμώνες» και «θερμότερα και ξηρότερα καλοκαίρια» περιγράφουν αυτό που αποκαλείται η θερμοδυναμική διάσταση της κλιματικής αλλαγής.
Πρόκειται για τη γενική συνέπεια της αύξησης της θερμοκρασίας της επιφάνειας του πλανήτη λόγω των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου και του γεγονότος ότι μια θερμότερη ατμόσφαιρα μπορεί να συγκρατήσει μεγαλύτερες ποσότητες υδρατμών.
Όταν η ατμόσφαιρα περιέχει περισσότερη υγρασία, τα συνηθισμένα συστήματα χαμηλών πιέσεων που φέρνουν βροχές στα Βρετανικά Νησιά κατά τη διάρκεια του χειμώνα μπορούν, υπό συνθήκες κλιματικής αλλαγής, να προκαλούν ακόμη περισσότερες βροχοπτώσεις.
Το καλοκαίρι, αντίθετα, όταν τέτοια συστήματα χαμηλών πιέσεων περιορίζονται λόγω της μειωμένης διαφοράς θερμοκρασίας μεταξύ Ισημερινού και πόλων — αποτέλεσμα της βόρειας μετατόπισης της ηλιακής ακτινοβολίας — ο θερμότερος αέρας ξηραίνει περισσότερο το έδαφος και περιορίζει περαιτέρω τις βροχοπτώσεις.
Αυτό το θερμοδυναμικό σήμα της κλιματικής αλλαγής είναι ιδιαίτερα καλά κατανοητό, μεταξύ άλλων επειδή η φυσική που βρίσκεται πίσω από αυτό είναι σχετικά απλή.
Ο επίμονος αντικυκλώνας
Όμως, αυτή η εξήγηση δεν αφορά άμεσα όσα συνέβησαν το φετινό καλοκαίρι.
Η άμεση αιτία της ξηρασίας ήταν ένα επίμονο σύστημα υψηλών πιέσεων — ένας αντικυκλώνας — που παρέμεινε πάνω από μεγάλο μέρος της Δυτικής Ευρώπης από τα τέλη της άνοιξης και μετά.
Ο αντικυκλώνας αυτός κατεύθυνε τα βροχοφόρα συστήματα μακριά από την Ευρώπη.
Για να κατανοήσουμε, επομένως, γιατί το φετινό καλοκαίρι ήταν τόσο ξηρό και θερμό, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε τις αιτίες αυτής της εξαιρετικά μεγάλης διάρκειας του αντικυκλώνα.
Υπάρχουν, σε γενικές γραμμές, δύο πιθανές εξηγήσεις.
Η πρώτη είναι ότι πρόκειται για τμήμα της εσωτερικής χαοτικής μεταβλητότητας του κλίματος και ότι δεν σχετίζεται άμεσα με την κλιματική αλλαγή.
Εάν ισχύει αυτό, τότε η πιθανότητα να εμφανιστεί ένας εξίσου επίμονος αντικυκλώνας το 2027 είναι σχετικά μικρή. Θα μπορούσαμε επομένως να περιμένουμε πιο «φυσιολογικά» μοτίβα ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας το επόμενο καλοκαίρι.
Η θερμοδυναμική επίδραση της κλιματικής αλλαγής θα εξακολουθήσει βέβαια να είναι παρούσα. Το καλοκαίρι του 2027 μπορεί να αναμένεται ότι θα είναι θερμότερο και ξηρότερο σε σύγκριση με τα καλοκαίρια του 20ού αιώνα. Δεν θα έπρεπε, όμως, σε αυτό το σενάριο να αναμένουμε την ακραία ξηρασία και την επίμονη ζέστη που καταγράφηκαν φέτος.
Το πιο ανησυχητικό σενάριο
Υπάρχει όμως και μια δεύτερη, πολύ πιο ανησυχητική πιθανότητα: ο επίμονος αντικυκλώνας να έχει γίνει περισσότερο πιθανός εξαιτίας της ίδιας της κλιματικής αλλαγής.
Εάν συμβαίνει αυτό, τότε η κλιματική αλλαγή δεν επηρεάζει μόνο τη θερμοδυναμική της ατμόσφαιρας, αλλά μεταβάλλει και τη δυναμική της.
Η διάκριση είναι κρίσιμη.
Για να κατανοήσουμε την κλιματική αλλαγή σε περιφερειακό επίπεδο, δεν αρκεί να αντιμετωπίζουμε το κλίμα ως μια γιγαντιαία μηχανή που απλώς θερμαίνεται και υγραίνεται καθώς διοχετεύουμε περισσότερο άνθρακα από ορυκτά καύσιμα στην ατμόσφαιρα.
Χρειάζεται επίσης να παρακολουθούμε και να προβλέπουμε τις δυνάμεις και τις κινήσεις των επιμέρους στοιχείων του κλιματικού συστήματος — των «γραναζιών» του — και ιδιαίτερα της ατμόσφαιρας και των ωκεανών.
Σε αυτό το δεύτερο σενάριο, η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τα ίδια τα πρότυπα ατμοσφαιρικής κυκλοφορίας, συμπεριλαμβανομένων των αεροχειμάρρων, ή jet streams, που καθορίζουν πώς και πού σχηματίζονται οι αντικυκλώνες.
Υπάρχουν παρατηρησιακά στοιχεία που δείχνουν ότι οι επίμονοι αντικυκλώνες γίνονται πράγματι συχνότεροι κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και ότι η εξέλιξη αυτή συσχετίζεται με την αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας.
Ωστόσο, η παραγωγή δεδομένων από κλιματικά μοντέλα που θα επιβεβαιώνουν αυτές τις παρατηρήσεις παραμένει δύσκολη.
Σε αντίθεση με τη θερμοδυναμική πλευρά της κλιματικής αλλαγής, η δυναμική της είναι εξαιρετικά πολύπλοκη και έντονα μη γραμμική και μπορεί να μελετηθεί ποσοτικά μόνο με τα πιο προηγμένα κλιματικά μοντέλα.
Ένα πιθανό σημείο καμπής
Εάν οδηγήσουμε αυτή τη συλλογιστική στα άκρα, υπάρχει η πιθανότητα να πλησιάζουμε σε ένα είδος κλιματικού σημείου καμπής, όπου οι δυναμικές επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής θα έχουν γίνει τόσο ισχυρές, ώστε οι επίμονοι αντικυκλώνες να καταστούν σύντομα εξαιρετικά πιθανοί κάθε καλοκαίρι.
Εάν αυτό είναι πράγματι το σενάριο που αντιμετωπίζουμε, τότε δεν έχουμε την πολυτέλεια να προσαρμοστούμε στη νέα κλιματική πραγματικότητα μέσα στην επόμενη δεκαετία ή τις επόμενες δύο δεκαετίες.
Η προσαρμογή θα πρέπει να γίνει άμεσα.
Ορισμένοι επιστήμονες που ασχολούνται με την κλιματική μοντελοποίηση ενδέχεται να θεωρήσουν αυτή την προσέγγιση υπερβολικά ανησυχητική.
Τα πιο ολοκληρωμένα παγκόσμια κλιματικά μοντέλα, άλλωστε, δεν προβλέπουν ότι οι επίμονοι αντικυκλώνες θα αποτελέσουν χαρακτηριστικό κάθε καλοκαιριού.
Γνωρίζουμε, όμως, ταυτόχρονα, ότι τα ίδια μοντέλα δυσκολεύονται να προσομοιώσουν τον τύπο του επίμονου αντικυκλώνα που παρατηρήθηκε φέτος.
Ένας πιθανός λόγος είναι ότι δεν διαθέτουν επαρκή χωρική και χρονική ανάλυση ώστε να αναπαραστήσουν τις πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις μεταξύ διαφορετικών κλιμάκων στην ατμόσφαιρα.
Αυτές οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ κλιμάκων θεωρείται ότι έχουν σημαντικό ρόλο στη διατήρηση αντικυκλώνων για μεγάλα χρονικά διαστήματα — όπως συμβαίνει, για παράδειγμα, με τη Μεγάλη Ερυθρά Κηλίδα του Δία.
Το γεγονός ότι τα σημερινά κλιματικά μοντέλα δεν μπορούν να προσομοιώσουν ένα τέτοιο πιθανό σημείο καμπής δεν αποτελεί λόγο εφησυχασμού. Αντίθετα, αποτελεί λόγο για την επείγουσα βελτίωσή τους.
Ο παράγοντας El Niño
Υπάρχει και μία ακόμη παράμετρος: το El Niño βρίσκεται καθ’ οδόν.
Στη Βρετανία, αυτή η παροδική θέρμανση του τροπικού Ειρηνικού Ωκεανού αναμένεται να έχει τη μεγαλύτερη επίδρασή της κατά τη διάρκεια του χειμώνα.
Ο επόμενος χειμώνας θα μπορούσε αρχικά να είναι πιο υγρός από το φυσιολογικό και ενδεχομένως πιο ξηρός στη συνέχεια.
Υπάρχουν, ωστόσο, μεγάλες διαφορές στις καιρικές συνθήκες που καταγράφονται στην Ευρώπη από ένα επεισόδιο El Niño σε ένα άλλο.
Εάν το συγκεκριμένο El Niño οδηγήσει σε βροχοπτώσεις χαμηλότερες από τον μέσο όρο κατά τη διάρκεια του χειμώνα, οι ταμιευτήρες νερού δεν θα αναπληρωθούν επαρκώς πριν από το επόμενο καλοκαίρι, γεγονός που θα μπορούσε να έχει πολύ σοβαρές συνέπειες.
Η ανάγκη για καλύτερα παγκόσμια κλιματικά μοντέλα
Τι μπορεί να γίνει;
Εδώ και πολλά χρόνια έχω υποστηρίξει ότι τα εθνικά κλιματικά κέντρα σε όλο τον κόσμο θα πρέπει να συγκεντρώσουν ανθρώπινους και υπολογιστικούς πόρους, ώστε να καταστεί δυνατή η δημιουργία παγκόσμιων κλιματικών μοντέλων εξαιρετικά υψηλής ανάλυσης.
Δύσκολα μπορεί κανείς να σκεφτεί ένα σημαντικότερο και πιο επείγον ζήτημα από το να γνωρίζουμε εάν βρισκόμαστε μπροστά στη διέλευση σημαντικών κλιματικών σημείων καμπής.
Εάν υπάρξει παγκόσμια συνεργασία, το συγκεκριμένο ζήτημα μπορεί να αντιμετωπιστεί γρήγορα.
Και οι πρακτικές πολιτικές;
Υπάρχει, όμως, και το ζήτημα των άμεσων πρακτικών πολιτικών.
Ποια έκτακτα μέτρα θα μπορούσε να λάβει τώρα η Βρετανία ώστε να περιορίσει τις επιπτώσεις μιας ξηρασίας αντίστοιχης με εκείνη του 2026, εάν αυτή επαναληφθεί το 2027, ιδιαίτερα εάν ο ενδιάμεσος χειμώνας δεν αποδειχθεί τόσο βροχερός όσο χρειάζεται;
Χρειάζεται, για παράδειγμα, η χώρα να δημιουργήσει μονάδες αφαλάτωσης;
Το ελάχιστο που απαιτείται είναι οι κυβερνητικές υπηρεσίες να εξετάσουν άμεσα και συντονισμένα αυτά τα ενδεχόμενα.
Δεν υπάρχει χρόνος για χάσιμο.
Πηγή: The Economist, “The world may have less time than it thinks on climate change”, 30 Αυγούστου 2026.
