Η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των ακραίων καιρικών φαινομένων αρχίζει να μετατρέπεται σε άμεσο δημοσιονομικό κίνδυνο για την Ευρώπη, καθώς το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών ζημιών παραμένει ανασφάλιστο και τελικά μεταφέρεται στους κρατικούς προϋπολογισμούς.
.
Οι πυρκαγιές του 2026 στη νοτιοδυτική Ευρώπη, οι καταστροφικές πλημμύρες στην Ισπανία το 2024 και στη Γερμανία και τις γειτονικές χώρες το 2021 δείχνουν ότι οι κλιματικές καταστροφές δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως σπάνια και έκτακτα γεγονότα. Προστίθενται σε μια ήδη μεγάλη λίστα πιέσεων για τα ευρωπαϊκά δημόσια οικονομικά, μαζί με την αύξηση των αμυντικών δαπανών και το κόστος της γήρανσης του πληθυσμού.
Ο Federico Barriga-Salazar, επικεφαλής των sovereign ratings για τη Δυτική Ευρώπη στη Fitch, επισημαίνει ότι το βασικό πρόβλημα είναι πως οι καταστροφές γίνονται όλο και πιο επαναλαμβανόμενες. Για χώρες που έχουν ήδη περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο, αυτό σημαίνει αναπόφευκτα δύσκολες επιλογές μεταξύ αποκατάστασης ζημιών και άλλων δαπανών.
Ζημιές 822 δισ. ευρώ από ακραία φαινόμενα
Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος, τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα προκάλεσαν οικονομικές ζημιές περίπου 822 δισ. ευρώ στην ΕΕ από το 1980 έως το 2024.
Το ανησυχητικό είναι ότι περίπου το ένα τέταρτο αυτών των ζημιών σημειώθηκε μόνο μέσα στα τελευταία τέσσερα χρόνια.
Η εξέλιξη αυτή αποκτά μεγαλύτερη σημασία καθώς η Ευρώπη είναι η ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρος στον κόσμο, ενώ τα δημοσιονομικά ελλείμματα στην ευρωζώνη κινούνται ήδη κατά μέσο όρο κοντά στο 3% του ΑΕΠ.
Η Ισπανία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι μεγάλες πλημμύρες του 2024, οι χειρότερες που είχε αντιμετωπίσει η Ευρώπη εδώ και περίπου πέντε δεκαετίες, εκτιμάται ότι συνεπάγονται κόστος ανασυγκρότησης ίσο με περίπου 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ισπανικού ΑΕΠ την περίοδο 2024-2026.
Το μεγάλο κενό στην ασφάλιση
Το μεγαλύτερο πρόβλημα για τα δημόσια οικονομικά είναι το λεγόμενο climate insurance protection gap.
Μόλις περίπου το ένα τέταρτο των ζημιών που συνδέονται με κλιματικές καταστροφές είναι ασφαλισμένο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σε ορισμένες χώρες το ποσοστό κάλυψης βρίσκεται κάτω από 5%.
Όσο τα ακραία φαινόμενα γίνονται συχνότερα, υπάρχει φόβος ότι η ασφαλιστική κάλυψη θα μειώνεται περαιτέρω ως ποσοστό των συνολικών απωλειών.
Ο David Zahn, επικεφαλής European fixed income στη Franklin Templeton, εκτιμά ότι οι συνέπειες για ορισμένες χώρες μπορούν να φτάσουν το 1%-2% του ΑΕΠ.
Η εμπειρία του 2021 δείχνει ήδη τι σημαίνει αυτό στην πράξη. Σύμφωνα με το Bruegel, στο Βέλγιο μεγάλο μέρος των ζημιών από τις πλημμύρες καλύφθηκε ασφαλιστικά. Στη Γερμανία, όμως, η χαμηλότερη ασφαλιστική κάλυψη ανάγκασε το κράτος να διαθέσει περίπου 30 δισ. ευρώ δημόσιων πόρων για την αποκατάσταση των ζημιών.
Η Ελλάδα στο επίκεντρο λόγω τουρισμού, ζέστης και πυρκαγιών
Η Ελλάδα αναφέρεται ως μία από τις χώρες που έχουν ιδιαίτερη έκθεση στον κλιματικό κίνδυνο, λόγω της μεγάλης εξάρτησης της οικονομίας από τον τουρισμό και της αυξημένης ευπάθειας σε καύσωνες και πυρκαγιές.
Η χώρα εξετάζει τρόπους ενίσχυσης της ασφαλιστικής κάλυψης, αλλά και μεγαλύτερης ανθεκτικότητας των υποδομών νερού και ενέργειας σε περιοχές με έντονη τουριστική δραστηριότητα.
Το ζήτημα είναι κρίσιμο, καθώς οι κλιματικές ζημιές σε έναν τουριστικό προορισμό δεν περιορίζονται μόνο στις άμεσες καταστροφές. Μπορούν να επηρεάσουν υποδομές, έσοδα, απασχόληση και φορολογικά έσοδα, αυξάνοντας ταυτόχρονα τις κρατικές δαπάνες.
Υποχρεωτική ασφάλιση στην Πορτογαλία
Μετά τις μεγάλες πλημμύρες στις αρχές του 2026, η Πορτογαλία ανακοίνωσε σχέδια για την εισαγωγή υποχρεωτικής ασφάλισης κατοικιών.
Το σύστημα θα υποστηρίζεται από ταμείο φυσικών καταστροφών και σεισμών, καθώς και από μηχανισμό αλληλεγγύης που θα εξασφαλίζει καθολική πρόσβαση στην ασφαλιστική κάλυψη.
Η προσέγγιση αυτή δείχνει προς μια πιθανή ευρωπαϊκή κατεύθυνση: μεγαλύτερη κατανομή του κινδύνου μεταξύ πολιτών, ασφαλιστικών εταιρειών και κράτους, αντί το δημόσιο να αναλαμβάνει σχεδόν εξ ολοκλήρου το κόστος μετά από κάθε μεγάλη καταστροφή.
Catastrophe bonds ως εναλλακτικό εργαλείο
Μία ακόμη λύση που εξετάζεται είναι η μεγαλύτερη χρήση catastrophe bonds.
Μέσω αυτών των τίτλων, οι επενδυτές λαμβάνουν υψηλότερες αποδόσεις, αλλά κινδυνεύουν να χάσουν μέρος ή το σύνολο του κεφαλαίου τους εάν συμβεί ένα προκαθορισμένο φυσικό γεγονός.
Για τις κυβερνήσεις, ωστόσο, το εργαλείο έχει κόστος. Όπως σημειώνει ο Zahn, μπορεί να εξασφαλίζει άμεση χρηματοδότηση όταν συμβαίνει η καταστροφή, αλλά εάν δεν υπάρξει γεγονός για χρόνια, το κράτος έχει πληρώσει υψηλές αποδόσεις χωρίς να ενεργοποιηθεί ποτέ η κάλυψη.
Η προσαρμογή κοστίζει λιγότερο από την αποκατάσταση
Η Heather Grabbe, senior fellow στο Bruegel, υποστηρίζει ότι οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις πρέπει να εγκαταλείψουν τη λογική των αποσπασματικών έκτακτων πακέτων βοήθειας και να δημιουργήσουν πιο συστηματικούς μηχανισμούς διαχείρισης του κινδύνου.
Η υπερβολική εξάρτηση από το κράτος μετά από κάθε καταστροφή μπορεί να δημιουργεί και λανθασμένα κίνητρα, καθώς νοικοκυριά και επιχειρήσεις μπορεί να θεωρούν ότι δεν χρειάζεται να ασφαλιστούν εφόσον το δημόσιο θα καλύψει τελικά τις απώλειες.
Η έγκαιρη επένδυση σε υποδομές ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή μπορεί να έχει σημαντικά χαμηλότερο κόστος από τη συνεχή αποκατάσταση ζημιών.
Μελέτη του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης έχει προειδοποιήσει για μια «παγίδα επενδύσεων προσαρμογής», στην οποία οι επαναλαμβανόμενες φυσικές καταστροφές αυξάνουν το δημόσιο χρέος και αφήνουν τελικά λιγότερα χρήματα διαθέσιμα για έργα προστασίας.
Η πρόταση της ΕΚΤ
Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει προτείνει τη δημιουργία ενός κοινού ευρωπαϊκού δημόσιου-ιδιωτικού συστήματος αντασφάλισης για φυσικές καταστροφές.
Η ιδέα προβλέπει τη συγκέντρωση ιδιωτικών κινδύνων σε ευρωπαϊκό επίπεδο και τη στήριξη του συστήματος από ένα κοινοτικό ταμείο για τη χρηματοδότηση των δημόσιων δαπανών μετά από καταστροφές.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει ήδη τρόπους περιορισμού του κενού ασφαλιστικής προστασίας, με σχετικό πακέτο μέτρων να αναμένεται έως το τέλος του 2026.
Το βασικό ερώτημα, ωστόσο, είναι πολιτικό: εάν οι κυβερνήσεις είναι διατεθειμένες να αναλάβουν σήμερα το κόστος της προσαρμογής ώστε να περιορίσουν πολύ μεγαλύτερες δαπάνες στο μέλλον.
Σε μια Ευρώπη όπου οι κλιματικές καταστροφές γίνονται ολοένα συχνότερες, το climate risk παύει να είναι μόνο περιβαλλοντικό ή ασφαλιστικό ζήτημα. Μετατρέπεται σταδιακά σε ζήτημα δημόσιου χρέους, δημοσιονομικών ελλειμμάτων και πιστοληπτικής ικανότητας.
