Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως επιταχυντής υφιστάμενων κοινωνικών και οικονομικών ανισοτήτων και οι επιπτώσεις της έχουν έντονη έμφυλη διάσταση, επισημαίνει η UN Women. Η κλιματική κρίση επηρεάζει διαφορετικά τα μέσα διαβίωσης, την υγεία και την ασφάλεια των γυναικών και των κοριτσιών, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου η πρόσβαση σε εισόδημα, γη, νερό, εκπαίδευση και άλλους φυσικούς και οικονομικούς πόρους είναι ήδη άνιση.
.
Τα μεγέθη αποτυπώνουν την κλίμακα του προβλήματος. Σύμφωνα με το Gender Snapshot 2024, έως το 2050 η κλιματική αλλαγή μπορεί να οδηγήσει έως και 158 εκατομμύρια επιπλέον γυναίκες και κορίτσια στη φτώχεια, αριθμός κατά 16 εκατομμύρια μεγαλύτερος από τον αντίστοιχο για άνδρες και αγόρια. Παράλληλα, οι σημερινές προβολές δείχνουν ότι περίπου 1,1 δισ. γυναίκες και κορίτσια μπορεί να παραμένουν σε κατάσταση επισιτιστικής ανασφάλειας έως το 2030.
Όταν το νερό και η τροφή λιγοστεύουν, αυξάνεται και η απλήρωτη εργασία
Σε πολλές περιοχές του κόσμου, οι γυναίκες έχουν μεγαλύτερη ευθύνη για την εξασφάλιση νερού, τροφής και καυσίμων για τα νοικοκυριά, παρότι διαθέτουν συχνά μικρότερη πρόσβαση και έλεγχο πάνω στους ίδιους φυσικούς πόρους. Όταν η ξηρασία, η υποβάθμιση των εδαφών ή άλλες κλιματικές πιέσεις περιορίζουν τη διαθεσιμότητά τους, απαιτείται περισσότερος χρόνος και μεγαλύτερες αποστάσεις για την κάλυψη βασικών αναγκών.
Το πρόσθετο βάρος μπορεί να μεταφερθεί και στα κορίτσια, τα οποία σε ορισμένες περιπτώσεις εγκαταλείπουν ή περιορίζουν τη φοίτησή τους για να βοηθήσουν στις αυξημένες οικογενειακές υποχρεώσεις. Η UN Women παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στην περίπτωση αυτόχθονων κοινοτήτων στην Τσικιτανία της Βολιβίας, όπου η αυξανόμενη έλλειψη νερού αναγκάζει γυναίκες να μετακινούνται σε άλλες κοινότητες ή ακόμη και σε κοντινές πόλεις για να το εξασφαλίσουν.
Η εικόνα αναδεικνύει έναν από τους βασικούς μηχανισμούς μέσω των οποίων το climate risk μετατρέπεται σε κοινωνικό κίνδυνο: η υποβάθμιση των φυσικών πόρων δεν δημιουργεί απλώς οικονομικές απώλειες, αλλά αυξάνει την απλήρωτη εργασία φροντίδας και περιορίζει τις δυνατότητες εκπαίδευσης και οικονομικής ανεξαρτησίας.
Κλιματική κρίση και έμφυλη βία
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η σύνδεση που καταγράφεται μεταξύ κλιματικών πιέσεων και βίας κατά των γυναικών. Η UN Women, επικαλούμενη σχετικό UN Spotlight brief, αναφέρει ότι η κλιματική αλλαγή εντείνει κοινωνικές και οικονομικές πιέσεις οι οποίες μπορούν να αυξήσουν τον κίνδυνο gender-based violence.
Μελέτη που περιλαμβάνεται στο brief κατέγραψε αύξηση 28% στις γυναικοκτονίες κατά τη διάρκεια καυσώνων, ενώ σύμφωνα με τις προβολές που παραθέτει η UN Women, χωρίς επείγουσα δράση η κλιματική αλλαγή θα μπορούσε έως το τέλος του αιώνα να συνδέεται με μία στις δέκα περιπτώσεις βίας από σύντροφο. Οι επιπτώσεις αναμένεται να είναι εντονότερες εκεί όπου οι υφιστάμενες κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες είναι ήδη βαθιές.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο σε εύθραυστες περιοχές και ζώνες συγκρούσεων. Μια παρατεταμένη ξηρασία ή μια μεγάλη πλημμύρα μπορεί να καταστρέψει γεωργικά εισοδήματα και πρόσβαση σε τροφή και καθαρό νερό, επιβαρύνοντας ήδη ασταθή κοινωνικά και πολιτικά περιβάλλοντα. Η φτώχεια και η αστάθεια που ακολουθούν τέτοια climate-related shocks έχουν συνδεθεί με μεγαλύτερους κινδύνους σεξουαλικής βίας στο πλαίσιο συγκρούσεων, trafficking και παιδικών γάμων.
Μεγαλύτερη έκθεση σε καταστροφές και κινδύνους υγείας
Οι επιπτώσεις των ακραίων φαινομένων επίσης δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Μακροχρόνιες ανισότητες στην πρόσβαση στην πληροφόρηση, στην κινητικότητα, στη λήψη αποφάσεων, στην εκπαίδευση και στους οικονομικούς πόρους μπορούν να καταστήσουν γυναίκες και κορίτσια περισσότερο ευάλωτες όταν εκδηλώνονται φυσικές καταστροφές.
Μετά από μια καταστροφή, μπορεί επίσης να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόσβαση σε βοήθεια και υπηρεσίες, ενώ η κατάρρευση υποδομών ύδρευσης και υγιεινής αυξάνει τις ανάγκες φροντίδας ακριβώς τη στιγμή που οι διαθέσιμοι πόροι μειώνονται.
Η UN Women επισημαίνει επίσης τις επιπτώσεις στην υγεία μητέρων και νεογνών, ιδιαίτερα όταν ακραία φαινόμενα ή συγκρούσεις περιορίζουν την πρόσβαση σε υγειονομικές υπηρεσίες. Έρευνες έχουν συνδέσει την ακραία ζέστη με αυξημένη συχνότητα θνησιγένειας, ενώ η αύξηση της θερμοκρασίας διευρύνει τις συνθήκες εξάπλωσης vector-borne diseases όπως η ελονοσία, ο δάγκειος πυρετός και ο ιός Zika.
Οι ανισότητες δεν είναι ίδιες για όλες τις γυναίκες
Η έμφυλη διάσταση της κλιματικής αλλαγής διασταυρώνεται και με άλλες μορφές κοινωνικής ανισότητας. Σύμφωνα με τη UN Women, ιδιαίτερα υψηλή έκθεση μπορεί να αντιμετωπίζουν αυτόχθονες και αφροκαταγόμενες γυναίκες, ηλικιωμένες γυναίκες, άτομα LGBTIQ+, γυναίκες και κορίτσια με αναπηρίες, μετανάστριες και όσες ζουν σε αγροτικές, απομακρυσμένες, εμπόλεμες ή συχνά πληττόμενες από καταστροφές περιοχές.
Η προσέγγιση αυτή μεταφέρει τη συζήτηση πέρα από έναν γενικό διαχωρισμό μεταξύ ανδρών και γυναικών. Η πραγματική ευπάθεια εξαρτάται από τον συνδυασμό εισοδήματος, γεωγραφίας, πρόσβασης σε θεσμούς και υπηρεσίες, ιδιοκτησίας περιουσιακών στοιχείων και δυνατότητας συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.
Οι γυναίκες και ως μέρος της κλιματικής λύσης
Η UN Women τονίζει, ωστόσο, ότι οι γυναίκες δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως ευάλωτη ομάδα. Σε πολλές κοινότητες βρίσκονται ήδη στην πρώτη γραμμή της προσαρμογής και της προστασίας φυσικών οικοσυστημάτων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι “conchera women” στο Tumaco της Κολομβίας, οι οποίες εδώ και γενιές συλλέγουν βιώσιμα τοπικά οστρακοειδή από τα μαγκρόβια δάση. Όταν διαπίστωσαν ότι η καταστροφή των mangroves απειλούσε τόσο το οικοσύστημα όσο και το εισόδημά τους, δημιούργησαν πρόγραμμα αναφύτευσης.
Η αποκατάσταση των μαγκροβίων δεν προστατεύει μόνο την παραδοσιακή δραστηριότητά τους. Τα οικοσυστήματα αυτά συμβάλλουν στη συγκράτηση των ακτών, στη βελτίωση της ποιότητας του νερού και στην αποθήκευση άνθρακα. Παράλληλα, η συμμετοχή των γυναικών στο πρόγραμμα δημιούργησε δεξιότητες σε business planning και οικονομική διαχείριση και ενίσχυσε τον ρόλο τους στις τοπικές κοινότητες.
Η gender equality ως μέρος της κλιματικής πολιτικής
Για τη UN Women, το συμπέρασμα είναι ότι η gender equality και η climate action δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δύο ξεχωριστές πολιτικές ατζέντες. Οι άνισες επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στον σχεδιασμό πολιτικών προσαρμογής, στην κλιματική χρηματοδότηση και στη δημιουργία πράσινων θέσεων εργασίας.
Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη πρόσβαση των γυναικών σε πράσινες θέσεις εργασίας και επενδύσεις σε τομείς όπως η sustainable agriculture, η ανανεώσιμη ενέργεια και η care economy, αλλά και ουσιαστικότερη συμμετοχή τους στη λήψη αποφάσεων για την κλιματική πολιτική.
Η κλιματική αλλαγή λειτουργεί ως threat multiplier για ήδη υπάρχουσες ανισότητες. Η αντίστροφη σχέση, όμως, είναι εξίσου σημαντική: όσο περισσότερο οι κλιματικές πολιτικές λαμβάνουν υπόψη τις διαφορετικές κοινωνικές επιπτώσεις και αξιοποιούν τη γνώση και τη συμμετοχή των γυναικών, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες οι λύσεις να είναι ανθεκτικές και αποτελεσματικές μακροπρόθεσμα.
Πηγή: UN Women
